10. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Enerji
Canlılık İçin Enerji ve ATP
Bir bakteri de, bir kuş da, sen de her saniye iş yaparsın: hareket eder, maddeleri taşır, yeni moleküller yapar, vücut ısını korursun. Bu işlerin hepsi enerji ister. Bu konuda enerjinin canlı için neden vazgeçilmez olduğunu sorgulayacak, hücrenin enerji "para birimi" olan ATP'nin yapısını ve enerjiyi nasıl aktardığını öğrenecek, ATP ile ilgili iddiaları kaynak ve veriyle değerlendirebileceksin.
Kazanımlar
- BİY.10.1.1. Canlıların yaşamını sürdürebilmesi için sürekli enerjiye gereksinim duyduğunu örneklerle açıklar ve bu konuda araştırılabilir sorular üretir.
- BİY.10.1.1. Güneş enerjisinin besinlerin kimyasal bağ enerjisine, oradan da ATP'ye aktarıldığı enerji yolunu sıralar.
- BİY.10.1.1. ATP'nin yapısını (adenin, riboz, üç fosfat) ve moleküldeki bağ türlerini (glikozit, ester, yüksek enerjili fosfat) adlandırır.
- BİY.10.1.1. ATP hidrolizini ve ATP/ADP döngüsünü enerji aktarımı açısından yorumlar; ATP harcatan ve harcatmayan olayları ayırt eder.
- BİY.10.1.1. Enerji ve ATP ile ilgili bir iddianın kaynağını ve doğruluğunu değerlendirerek veriye dayalı çıkarım yapar.
Konu anlatımı
1. Yaşam iş demektir: enerji neden gerekli?
2. Enerjinin yolculuğu: Güneş'ten ATP'ye
3. ATP'nin yapısı
4. ATP enerjiyi nasıl aktarır?
5. ATP stoğu küçük, devri hızlıdır
6. Bilimsel sorgulama: iddiaları değerlendirme
7. Çözümlü örnekler
8. Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- ATP (adenozin trifosfat)
- Adenin, riboz ve üç fosfattan oluşan, besin enerjisini hücresel işlere aktaran evrensel enerji taşıyıcı molekül.
- ADP (adenozin difosfat)
- ATP'nin bir fosfat kaybetmiş hâli; iki fosfat içerir, yeniden ATP'ye dönüştürülebilir.
- Yüksek enerjili fosfat bağı
- ATP'de fosfatlar arasındaki bağ; hidrolizinde hücrenin işe çevirebileceği miktarda enerji açığa çıkar.
- Hidroliz
- Bir bileşiğin su katılarak parçalanması; ATP + H₂O → ADP + Pi + enerji.
- Glikozit bağı
- ATP'de adenin ile riboz şekeri arasındaki bağ.
- Ester bağı
- ATP'de riboz ile birinci fosfat arasındaki bağ.
- Aktif taşıma
- Maddelerin derişimi düşük yerden yüksek yere ATP harcanarak taşınması.
- Biyosentez
- Küçük moleküllerden hücrede büyük organik moleküller yapılması; ATP gerektirir.
- Ototrof / heterotrof
- Besinini kendi üreten canlı / hazır organik madde alan canlı.
- Metabolizma
- Hücrede gerçekleşen tüm yapım ve yıkım tepkimelerinin toplamı.
Örnek soru
ATP molekülünün yapısında bulunan öğeler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- Adenin, deoksiriboz ve iki fosfat grubu
- Guanin, riboz ve üç fosfat grubu
- Adenin, riboz ve üç fosfat grubu
- Urasil, riboz ve bir fosfat grubu
- Adenin, glikoz ve üç fosfat grubu
Doğru cevap: C
Çözüm
1. ATP bir nükleotit yapısındadır: azotlu organik baz olarak adenin, beş karbonlu şeker olarak riboz ve riboza bağlı üç fosfat içerir.
2. Deoksiriboz DNA'nın şekeridir, ATP'de riboz bulunur.
3. Guanin ve urasil ATP'nin bazı değildir; glikoz da yapıda yer almaz.
Cevap: C. En güçlü çeldirici A'dır: ATP'de iki değil üç fosfat vardır ve şeker deoksiriboz değildir.