10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Kelimelerin Ritmi
Bilgilendirici Metinden Edebî Metne
Aynı bilgi iki farklı kapıdan söylenebilir: biri okuyucuya doğrudan haber verir, diğeri onu bir imgenin, bir ritmin içine çağırır. Bu konuda bir haber ya da ansiklopedi parçasını, bilgiyi kaybetmeden edebî bir metne dönüştürmeyi öğreneceksin. Sonunda amaç ve hedef kitle belirleyen, plan yapan, imge ve ahenkle yazan, yazım ve noktalamayı denetleyen ve kendi metnini değerlendiren bir yazar gibi çalışabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.10.2.4.1. Yazma amacını, hedef kitleyi ve yöntemi belirleyerek bilgilendirici bir metni edebî metne dönüştürme sürecini yönetir.
- TDE.10.2.4.2. Ön bilgilerini kullanarak ana düşünceyi, iletiyi, yapı unsurlarını ve söz varlığını planlar; plan taslağını şunup geri bildirimle düzeltir.
- TDE.10.2.4.3. Dönüştürdüğü yazıda imge ve ahenk unsurlarını, bağdaşıklık ögelerini, yazım ve noktalama kurallarını doğru uygular.
- TDE.10.2.4.4. Yazısını içerik, dil ve anlatım bakımından ölçütlerle değerlendirir ve bir sonraki yazısı için hedef belirler.
Konu anlatımı
Aynı Bilgi, İki Ayrı Metin
Bilgilendirici ve Edebî Metnin Dinamikleri
Dönüştürmenin Araçları: İmge, Mecaz ve Simge
Ahenk: Metnin Müziği
Yazma Süreci: Planla, Yaz, Değerlendir
Bağdaşıklık, Tutarlılık ve Üslup
Yazım Kuralları
Noktalama İşaretleri
Yazını Değerlendirme: Ölçütler ve Sık Yapılan Hatalar
Anahtar terimler
- Bilgilendirici metin
- Okuyucuyu doğru ve açık biçimde bilgilendirmeyi amaçlayan, çoğunlukla gerçek anlamlı ve açık iletili metin türü.
- Edebî metin
- Duygu, düşünce ve hayal uyandırmayı amaçlayan; imge, ahenk ve özgün söz varlığı kullanan, çoğu zaman örtük iletili metin türü.
- İmge
- Sözcüklerle zihinde canlandırılan duyusal ya da düşünsel görüntü; benzetme, kişileştirme ve mecazla kurulur.
- Ahenk
- Ses tekrarı, sözcük tekrarı, denk cümleler, uyak ve ölçü yoluyla metinde oluşan ritim ve müzikalite.
- Açık ve örtük ileti
- Açık ileti doğrudan söylenen mesajdır; örtük ileti metnin imgelerinden okuyucunun çıkardığı mesajdır.
- Sembol (simge)
- Kendi anlamının ötesinde daha geniş bir kavramı temsil eden varlık ya da nesne.
- Bağdaşıklık
- Cümleleri ve paragrafları bağlaç, zamir ve tekrar gibi dilsel ögelerle birbirine bağlayan özellik.
- Bağlaç olan de/da
- Cümleden çıkarıldığında anlamı bozmayan, ayrı yazılan ve hiçbir zaman te/ta olmayan bağlaç.
- Kesme işareti
- Özel adlara gelen çekim eklerini adlardan ayıran noktalama işareti; yapım eklerinde ve kurum adlarında kullanılmaz.
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerden hangisi bilgilendirici bir metinden alınmış olabilir?
- Sonbahar, leyleklerin kanadında bir veda mektubuna dönüşür.
- Gökyüzü, göçün ağır perdesini yavaşça kapattı.
- Leylekler sonbaharda Afrika'ya göç eder ve yölçülükları haftalarca sürer.
- Her kanat çırpışta geride bir yurt daha kalıyordu.
- Güz geldi; göğün sessizliği kuşlara yol oldu.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Bilgilendirici metin, gerçek anlamlı ve doğrulanabilir bilgiyi açık söyler: kim (leylekler), ne zaman (sonbahar), nereye (Afrika), ne kadar (haftalar).
2. A, B, D ve E seçeneklerinde "veda mektubuna dönüşür", "perdesini kapattı", "yurt geride kalıyordu", "sessizlik yol oldu" gibi mecaz ve kişileştirmeler vardır; bunlar edebî metne özgüdür.
3. Yalnızca C seçeneği doğrudan bilgi verir.
Cevap: C. En güçlü çeldirici A'dır: "sonbahar" ve "leylek" gibi bilgi sözcükleri içerir ama cümlenin kendisi imgelidir.