10. Sınıf Kimya · 3. Ünite: Yeşil Kimya, Çevresel ve Ekolojik Sürdürülebilirlik
Atmosferdeki Tepkimeler ve Küresel Sorunlar
Atmosfer, yalnızca soluk aldığımız hava değil; dünya üzerindeki yaşamı koruyan kimyasal bir kalkan ve sıcaklık düzenleyicisidir. İnsan etkinliklerinden kaynaklanan kimyasal tepkimeler bu dengeyi bozarak hava kirliliği, ozon azalımı, asit yağmurları ve küresel ısınma gibi ciddi sorunlara yol açar. Bu konuda atmosferdeki kirletici tepkimelerin ekosistem üzerindeki etkilerini analiz edecek, emisyon ayak izi kavramını öğrenecek ve BM Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA 13 — İklim Eylemi) çerçevesinde çözüm önerilerini değerlendirebileceksiniz.
Kazanımlar
- KİM.10.3.2.a Kimyasal tepkimeler sonucunda atmosferin doğasındaki değişimlerin yol açtığı temel çevre sorunlarını (hava kirliliği, ozon azalımı, asit yağmurları, sera etkisi, küresel ısınma) belirler ve birbirleriyle ilişkilerini açıklar.
- KİM.10.3.2.b Belirlenen sorunların ekosistem (canlılar, toprak, su kaynakları, hava kalitesi, insan sağlığı) üzerindeki etkilerini özetler.
- KİM.10.3.2.c Çevre sorunlarına ilişkin verilerden (emisyon grafiği, pH ölçümü, sıcaklık değişimi) yola çıkarak tahminlerde bulunur.
- KİM.10.3.2.ç Sorunların çözümüne yönelik önermeler üzerinden akıl yürütür ve bu önermelerin etkinliğini değerlendirir.
Konu anlatımı
Atmosfer ve Kimyasal Denge
Hava Kirliliği: Kaynaklar ve Kirletici Gazlar
Ozon Tabakası ve Ozon Azalımı
Asit Yağmurları
Sera Etkisi ve Küresel Isınma
Emisyon Ayak İzi ve Çözüm Önerileri
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Hava kirliliği
- Atmosfere karışan ve canlı sağlığına ya da çevreye zarar veren gaz, partikül ve biyolojik maddelerin birikmesi.
- Ozon azalımı
- Stratosfer ozon tabakasının CFC gibi insan kaynaklı kimyasallar tarafından inceltilmesi.
- Asit yağmuru
- pH değeri 5,0'ın altına düşmüş, sülfürik asit ve nitrik asit içeren yağış.
- Sera etkisi
- Atmosferdeki gazların yeryüzünden yansıyan kızılötesi ışınları soğurup yeniden yayarak yüzeyi ısıtması.
- Küresel ısınma
- İnsan kaynaklı sera gazı artışı nedeniyle Dünya'nın ortalama yüzey sıcaklığının uzun dönemde yükselmesi.
- Sera gazı
- Atmosferde kızılötesi ışınları soğuran ve sera etkisi yaratan gaz (CO₂, CH₄, N₂O, florlü gazlar vb.).
- GWP (Küresel Isınma Potansiyeli)
- Bir sera gazının belirli sürede aynı kütledeki CO₂'ye göre ne kadar ısı tuttuğunu gösteren karşılaştırma ölçüsü.
- Emisyon ayak izi (Karbon ayak izi)
- Bir birey, kuruluş veya etkinliğin neden olduğu toplam sera gazı emisyonunun CO₂ eşdeğeri cinsinden ifadesi.
- Montreal Protokolü
- CFC gibi ozon tabakasını incelten maddelerin üretim ve kullanımını aşamalı olarak yasaklayan 1987 tarihli uluslararası anlaşma.
- Paris Anlaşması
- Küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi seviyenin 1,5 °C üzerinde tutmayı hedefleyen 2015 tarihli uluslararası iklim anlaşması.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi ozon tabakasının incelmesine neden olan başlıca kimyasal maddedir?
- Karbondioksit (CO₂)
- Metan (CH₄)
- Kloroflorokarbonlar (CFC'ler)
- Kükürt dioksit (SO₂)
- Azot monoksit (NO)
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Ozon tabakasının incelmesi, stratosferden CFC'lerdeki klor atomlarının serbest kalmasıyla gerçekleşir.
2. Serbest klor atomu katalizör gibi davranarak binlerce ozon molekülünü parçalar:
$\text{Cl} + \text{O}_3 \rightarrow \text{ClO} + \text{O}_2$
3. Doğru cevap C'dir: Kloroflorokarbonlar (CFC'ler).
A şıkkındaki CO₂ sera etkisini artırır ama ozon tabakasını doğrudan incelten madde değildir.