11. Sınıf Coğrafya · 5. Ünite: Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri
Sanayi Türleri ve Sanayinin Kuruluş Yeri
Sanayi, ham maddelerin işlenerek kullanıma hazır ürünlere dönüştürülmesi sürecidir ve ekonomik kalkınmanın en önemli itici güçlerinden biridir. Bir sanayi tesisinin nereye kurulacağı; ham maddeye, enerjiye, pazara ve işgücüne olan uzaklık gibi çok sayıda faktöre bağlıdır. Bu konuda sanayi türlerini sınıflandırabilecek, kuruluş yeri seçimini etkileyen doğal ve beşerî faktörleri analiz edebilecek ve organize sanayi bölgelerinin (OSB) işlevlerini değerlendirebileceksin.
Kazanımlar
- COĞ.11.5.5.a Sanayi kavramını tanımlar ve sanayi türlerini (ham madde yönelimli, pazar yönelimli, enerji yönelimli, işgücü yönelimli) örneklerle sınıflandırır.
- COĞ.11.5.5.b Bir sanayi tesisinin kuruluş yeri seçiminde etkili olan doğal ve beşerî faktörleri (ham madde, enerji, ulaşım, pazar, işgücü, sermaye, devlet politikaları) karşılaştırır.
- COĞ.11.5.5.c Organize sanayi bölgelerinin (OSB) amaçlarını, avantajlarını ve Türkiye'deki dağılışını açıklar.
- COĞ.11.5.5.ç Sanayi türleri ile kuruluş yeri arasındaki ilişkiyi Türkiye ve dünyadan örneklerle değerlendirir.
- COĞ.11.5.5.d Endüstri 4.0 kavramını ve sanayinin geleceğine etkisini açıklar.
Konu anlatımı
Sanayinin tanımı ve ekonomideki yeri
Sanayi türleri ve sınıflandırma
Sanayinin kuruluş yeri seçimini etkileyen faktörler
Organize sanayi bölgeleri (OSB) ve serbest bölgeler
Türkiye'de sanayi ve dünyada örnekler
Endüstri 4.0 ve sanayinin geleceği
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Sanayi
- Ham maddelerin fiziksel veya kimyasal süreçlerden geçirilerek kullanıma hazır ürünlere dönüştürülmesi faaliyeti; ekonominin ikincil (sekonder) sektörünü oluşturur.
- Ham madde
- Doğadan elde edilen ve sanayi tesislerinde işlenerek ürüne dönüştürülen doğal kaynaklar; demir cevheri, pamuk, şeker pancarı gibi.
- Organize sanayi bölgesi (OSB)
- Sanayi tesislerinin ortak altyapı hızmetleriyle (yol, su, enerji, arıtma) bir arada toplandığı, planlı üretim alanları.
- Sanayi türleri
- Ham madde kaynağı, üretim ölçeği, teknoloji düzeyi veya kuruluş yeri yönelimine göre sanayi faaliyetlerinin gruplandırılması.
- Endüstri 4.0
- Nesnelerin interneti (IoT), yapay zekâ, büyük veri, robotik ve 3D baskı gibi dijital teknolojilerin üretim süreçlerine entegrasyonünü ifade eden dördüncü sanayi devrimi.
- Kuruluş yeri faktörleri
- Bir sanayi tesisinin yer seçimini belirleyen ham madde, enerji, ulaşım, pazar, işgücü, sermaye ve devlet politikaları gibi doğal ve beşerî etkenler.
- Katma değer
- Ham maddenin işlenmiş ürüne dönüşmesi sürecinde ürünün ekonomik değerinde meydana gelen artış.
- Serbest bölge
- Bir ülkenin siyasi sınırları içinde olup gümrük vergileri ve ticaret kısıtlamalarının uygulanmadığı, dış yatırımı çekmeye yönelik özel üretim ve ticaret alanları.
- Teknopark
- Üniversite-sanayi iş birliğini güçlendirmek ve ileri teknoloji üretimini desteklemek amacıyla kurulan araştırma ve geliştirme bölgeleri.
- Ağır sanayi
- Büyük ölçekli tesişler, yüksek sermaye yatırımı ve ağır makineler gerektiren sanayi dalları; demir-çelik, petrokimya, gemi yapımı gibi.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi sanayinin ekonomideki işlevlerinden biri değildir?
- Birincil sektördeki istihdamı artırarak tarımsal üretimi yükseltmek
- Ham maddeyi işleyerek katma değer yaratmak
- Dış ticaret gelirlerini artırmak
- Teknolojik gelişmeyi ve Ar-Ge faaliyetlerini tetiklemek
- Kentleşme ve altyapı yatırımlarının gelişmesine katkıda bulunmak
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Sanayi, ekonominin ikincil sektörüdür ve ham maddeyi işleyerek katma değer yaratır (B doğru).
2. Sanayi ürünleri ihracatı dış ticaret gelirlerini artırır (C doğru).
3. Sanayi yatırımları Ar-Ge faaliyetlerini tetikler (D doğru).
4. Sanayi tesisleri çevresinde kentleşme ve altyapı gelişir (E doğru).
5. A şıkkı yanlıştır çünkü sanayi, birincil sektörü (tarımı) değil ikincil sektörü güçlendirir. Sanayi istihdamı sanayi sektöründe gerçekleşir, tarımsal üretimi doğrudan yükseltme işlevi sanayi tanımı kapsamında değildir.