11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Hayatın Aynası
Cümle Çeşitleri
Bir tiyatro metninde karakterler yalnızca ne söylediğiyle değil, nasıl söylediğiyle de tanınır: telaşlı biri kısa ve kesik cümleler kurar, ölçülü biri düzgün ve tamamlanmış cümleler kullanır. Bu konuda cümleleri yüklemin türüne ve yerine, anlamına ve yapısına göre çözümlemeyi öğrenecek, ardından bu çeşitliliğin metne, karakterin kişiliğine ve yazarın üslubuna nasıl katkı yaptığını yorumlayacaksın. Amaç kuralları ezberlemek değil, bir cümlenin neden o biçimde kurulduğunu metinden hareketle açıklayabilmektir.
Kazanımlar
- TDE.11.4.2.3. (TDE2.3.1) Tiyatro metnindeki cümlelerde yüklemin türünü (fiil cümlesi, isim cümlesi) ve yerini (kurallı, devrik) belirler.
- TDE.11.4.2.3. (TDE2.3.1) Cümleleri anlamlarına göre (olumlu, olumsuz, soru, ünlem) ayırt eder; biçim ile anlamın çelişebildiği durumları (retorik soru gibi) açıklar.
- TDE.11.4.2.3. (TDE2.3.1) Cümleleri yapılarına göre (basit, birleşik, sıralı, bağlı) sınıflandırır; yargı sayısını ve fiilimsi, şart kipi, ki gibi bağlayıcıları belirler.
- TDE.11.4.2.3. (TDE2.3.2) Diyalog ve monologlardaki cümle çeşitliliğinin karakterin ruh hâli, sahnenin temposu ve gerilimle ilişkisini kurar.
- TDE.11.4.2.3. (TDE2.3.2) Yazarın cümle tercihlerini üslup seçimi olarak yorumlar; bu tercihin metne ve döneme katkısını gerekçelendirir.
Konu anlatımı
1. Sahnede Cümle: Neden Cümle Çeşitleri?
2. Yüklemin Türüne Göre: Fiil ve İsim Cümlesi
3. Yüklemin Yerine Göre: Kurallı ve Devrik Cümle
4. Anlamına Göre: Olumlu, Olumsuz, Soru ve Ünlem
5. Yapısına Göre: Basit, Birleşik, Sıralı ve Bağlı
6. Cümle Çeşitliliği ve Üslup: Metne Katkı
7. Metin İncelemesi: Kısa Bir Sahnenin Çözümlenmesi
8. Sık Karıştırılanlar ve Çözüm Stratejisi
Anahtar terimler
- Fiil cümlesi
- Yüklemi çekimli bir fiil olan cümle; iş, oluş ve değişimi öne çıkarır.
- İsim cümlesi
- Yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümle (ek-fiil ile ya da eksiz). Fiilimsi taşıması cümleyi fiil cümlesi yapmaz.
- Kurallı ve devrik cümle
- Yüklemi sonda olan cümleye kurallı, yüklemi sonda olmayan cümleye devrik denir; devriklik bir vurgu aracıdır.
- Retorik soru
- Biçimce soru olan ama cevap beklenmeyen, bir yargıyı güçlendirmek için kurulan cümle; anlamca olumlu ya da olumsuz bir bildirimdir.
- Yargı
- Bir iş, oluş ya da durum bildiren öğe; çekimli yüklemler ve fiilimsiler yargı bildirir.
- Birleşik cümle
- Bir temel yargıya bağlı yan yargı taşıyan cümle; girişik, şartlı, ki'li ve iç içe türleri vardır.
- Sıralı cümle
- Birbirinden bağımsız cümlelerin virgül ya da noktalı virgülle art arda dizilmesiyle oluşan cümle.
- Bağlı cümle
- Birbirinden bağımsız cümlelerin ama, fakat, ve, veya gibi bağlaçlarla birleştirilmesiyle oluşan cümle.
- Eksiltili cümle
- Yüklemi ya da bir öğesi bilinçli olarak söylenmeyen cümle; diyalogda hız ve doğallık sağlar.
- Üslup
- Yazarın dil ve anlatım tercihlerinin bütünü; cümle uzunluğu, yüklemin yeri ve cümle çeşitliliği üslubun parçasıdır.
Örnek soru
Bir tiyatro provasında söylenen aşağıdaki cümlelerden hangisi isim cümlesidir?
- Oyuncu son anda hasta olmuş.
- Seyirciler salonu hızla doldurdu.
- Prova salonu gece yarısına kadar ışıklıydı.
- Işıklar oyunun sonunda söndü.
- Yönetmen oyuncuları sahneye çağırdı.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Cümle türü, çekimli yükleme bakılarak belirlenir: yüklem fiilse fiil cümlesi, isim soyluysa isim cümlesidir.
2. A seçeneğinde "hasta" bir sıfat olsa da yüklem "olmuş"tür; olmak fiiliyle kurulduğu için cümle fiil cümlesidir. B, D ve E seçeneklerinin yüklemleri (doldurdu, söndü, çağırdı) de çekimli fiildir.
3. C seçeneğinde yüklem "ışıklıydı"dır; ek-fiil almış bir sıfattır, dolayısıyla cümle isim cümlesidir.
En güçlü çeldirici A'dır: cümlede isim soylu bir sözcük bulunması, yüklemin de isim soylu olduğu anlamına gelmez.