11. Sınıf Kimya · 3. Ünite: Nanoteknoloji ve Sürdürülebilirlik
Mikroplastikler ve Nanoplastikler
Günlük hayatımızda her yere nüfuz etmiş plastikler, doğada parçalanırken gözle görülemeyecek kadar küçük taneciklere dönüşüyor. Bu konuda mikroplastik ve nanoplastiklerin ne olduğunu, nereden geldiğini, çevre-sağlık-gıda-kozmetik ve enerji alanlarındaki etkilerini sorgulayacak, bilgi kaynaklarını değerlendirmeyi ve kanıta dayalı çıkarımlar yapmayı öğreneceksin.
Kazanımlar
- KİM.11.3.3.a Mikroplastik ve nanoplastiklerin tanımını, boyut ayrımını ve başlıca kaynaklarını açıklar.
- KİM.11.3.3.b Mikroplastik ve nanoplastiklerin çevre, sağlık, gıda, enerji, malzeme bilimi, kozmetik ve kişisel bakım alanlarına etkilerine yönelik araştırma soruları oluşturur.
- KİM.11.3.3.c Farklı kaynaklardan topladığı bilgilerin doğruluğunu ve güvenilirliğini değerlendirir.
- KİM.11.3.3.ç Topladığı bilgilere dayanarak mikroplastik ve nanoplastiklerin çeşitli alanlardaki etkilerine ilişkin kanıta dayalı çıkarımlar yapar.
- KİM.11.3.3.d Mikroplastik kirliliğinin azaltılmasına yönelik bireysel ve toplumsal çözüm önerilerini tartışır.
Konu anlatımı
Plastik çağı: plastikler neden her yerde?
Mikroplastik ve nanoplastik: tanım ve boyut ölçeği
Mikroplastiklerin başlıca kaynakları
Çevresel etkileri: su, toprak ve hava
Sağlık, gıda ve günlük yaşam üzerindeki etkileri
Bilgi kaynağı değerlendirmesi ve eleştirel düşünme
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Mikroplastik
- Boyutu 5 mm'den küçük olan sentetik polimer parçacığı. Birincil (üretilmiş) veya ikincil (büyük plastiklerin parçalanmasıyla oluşmuş) olabilir.
- Nanoplastik
- Boyutu 1 mikrometre (1 000 nm) altında olan plastik parçacık. Hücre zarlarını geçebilecek kadar küçüktür ve farklı biyolojik etkilere neden olabilir.
- Birincil mikroplastik
- Zaten küçük boyutta üretilmiş plastik parçacıklar: kozmetikteki mikroboncuklar, endüstriyel pelletler, sentetik lifler.
- İkincil mikroplastik
- Büyük plastik atıkların UV, mekanik aşınma ve sıcaklık etkileriyle zamanla parçalanması sonucu oluşan küçük plastik parçacıklar.
- Biyoakümülasyon
- Bir kirleticinin besin zinciri boyunca canlı organizmada birikmesi. Mikroplastikler ve üzerlerindeki kimyasallar balıktan insana bu yolla taşınabilir.
- Mikroboncuk
- Kozmetik ve kişisel bakım ürünlerinde aşındırıcı olarak kullanılan, genellikle polietilen veya polipropilenden yapılmış küçük plastik kürecikler.
- Endokrin bozucu
- Hormon sisteminin normal işleyişini bozan kimyasal madde. BPA (bisfenol A) bilinen bir endokrin bozucudur.
- Biyoplastik
- Biyolojik kaynaklardan (mısır nişastası, şeker kamışı) üretilen veya belirli koşullarda biyolojik olarak ayrışabilen plastik türü. PLA ve PHA örnektir.
- Korelasyon
- İki değişken arasında istatistiksel ilişki. Korelasyon neden-sonuç ilişkisi anlamına gelmez; sadece birlikte değişim gösterir.
- Sosyobilimsel konu
- Hem bilimsel araştırma hem de toplumsal, etik ve politik boyutları olan konu. Mikroplastik kirliliği bunun bir örneğidir.
Örnek soru
Uluslararası bilim camiasının genel kabul gördüğü tanıma göre, boyutu hangi değerin altında olan plastik parçacıklara "mikroplastik" denir?
- 5 mm
- 5 cm
- 1 mm
- 0,1 mm
- 50 mm
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Mikroplastik tanımı, boyutu $5\,\text{mm}$'den küçük olan sentetik polimer parçacıklarını kapsar. Bu sınır, uluslararası bilim camiasında en yaygın kabul gören tanımdır.
2. $5\,\text{mm}$ yaklaşık bir pirinç tanesinin boyutuna karşılık gelir.
3. Doğru cevap A şıkkıdır.
4. C şıkkı ($1\,\text{mm}$) bazı kaynaklarda kullanılsa da genel kabul görmez; E şıkkı ($50\,\text{mm}$) ise makroplastik aralığına girer.