12. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Gen
Biyoteknoloji ve Etik
Bilim "bunu yapabilir miyiz?" sorusunu yanıtlar; etik ise "bunu yapmalı mıyız, hangi koşullarda ve kimin için?" sorusunu sorar. Bu konuda GDO, klonlama, yeni nesil aşılar, embriyo araştırmaları, CRISPR-Cas ve kök hücre teknolojilerini tek bir doğru görüş dayatmadan, farklı bakış açılarını anlayarak ele alacaksın. Olguları değer yargılarından ayıracak, kanıtı değerlendirecek, akıl yürütme hatalarını tanıyacak ve varsayımlarını açıkça söyleyerek gerekçeli bir sonuca ulaşacaksın.
Kazanımlar
- BİY.12.2.10. Bir biyoteknolojik uygulamayı yarar, güvenlik, özerklik ve adalet ölçütleriyle etik açıdan sorgular.
- BİY.12.2.10. İfadeleri olgu, değer yargısı ya da ikisinin birleşimi olarak sınıflandırır.
- BİY.12.2.10. Bir görüşü kanıt ve ilkelerle gerekçelendirir; akıl yürütme hatalarını (doğalcılık, kaygan zemin vb.) tanır.
- BİY.12.2.10. Aynı kanıtla farklı kişilerin, ölçütlere verdikleri ağırlık farkı nedeniyle neden farklı sonuçlara varabildiğini ağırlıklı değerlendirme modeliyle açıklar.
- BİY.12.2.10. Kanıta dayalı bir münazarada karşıt görüşün en güçlü argümanını da dikkate alarak savunma geliştirir.
- BİY.12.2.10. Akıl yürütmesiyle ulaştığı çıkarımları yansıtır; hangi bilgi ya da değerin görüşünü değiştirebileceğini belirtir.
Konu anlatımı
Bağlam: Yapabilmek ile yapmalı mıyız arasındaki fark
Temel kavramlar: olgu, değer, ilke, paydaş
Uygulama alanları: çok perspektifli bir bakış
Kanıtı değerlendirme ve akıl yürütme hataları
Ağırlıklı değerlendirme modeli: Aynı kanıt, farklı sonuç
Kanıta dayalı münazara ve yansıtma
Sık yapılan hatalar
Anahtar terimler
- Etik
- Neyin doğru, iyi ve adil olduğunu gerekçeleriyle sorgulayan düşünme alanı.
- Olgu
- Gözlem ya da deneyle sınanabilen bilgi.
- Değer yargısı
- Neyin iyi, doğru ya da olması gerektiğini söyleyen, gerekçeyle savunulan ifade.
- Bilgilendirilmiş onay
- Kişinin riskleri ve alternatifleri öğrendikten sonra özgürce verdiği izin.
- Zarar vermeme (ihtiyat)
- Olası zararları önlemek; belirsizlik varsa daha temkinli davranmak.
- Adalet
- Yarar ve risklerin toplumda hakkaniyetle dağılması; erişimde eşitlik.
- Somatik / germ hattı değişikliği
- Vücut hücrelerindeki değişiklik yalnızca kişiyi etkiler; eşey hücresi ya da embriyodaki değişiklik kuşaklara aktarılabilir.
- Paydaş
- Bir kararın sonuçlarından etkilenen birey, grup ya da canlı topluluğu.
- Kaygan zemin
- Bir adımın kaçınılmaz olarak kontrolsüz bir zincire yol açacağını kanıtlamadan varsayan akıl yürütme hatası.
- Münazara
- Karşıt görüşler arasında kanıt ve gerekçeye dayalı, kuralları olan tartışma.
Örnek soru
Aşağıdaki ifadelerden hangisi bir değer yargısı içerir?
- CRISPR-Cas yöntemiyle DNA'nın belirli bir bölgesi hedeflenip kesilebilir.
- Genetik müdahaleler yalnızca ağır hastalıkları önlemek için kullanılmalıdır.
- Rekombinant insülin, insan geni aktarılmış mikroorganizmalarda üretilir.
- Kök hücreler uygun koşullarda özelleşmiş hücrelere farklılaşabilir.
- Doku kültüründe elde edilen bitkiler genetik olarak özdeştir.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Olgu ifadeleri deneyle ya da gözlemle sınanabilir: A, C, D ve E bilimsel bilgiler verir.
2. B'deki "kullanılmalıdır" sözcüğü neyin olması gerektiğini söyler; bu bir değer yargısıdır ve gerekçelerle savunulur.
Cevap: B. Diğer ifadeler araştırmayla doğrulanabilir ya da çürütülebilir olgulardır.