12. Sınıf Coğrafya · 6. Ünite: Afetler ve Sürdürülebilir Çevre
Türkiye’de Toprak Sorunları
Toprak, binlerce yılda oluşan ve yenilenebilir olmayan doğal bir kaynaktır. Türkiye, iklim çeşitliliği, engebeli arazisi ve yoğun tarım faaliyetleri nedeniyle erozyon, collesme, coraklasma, tuzlanma ve drenaj yetersizliği gibi ciddi toprak sorunlarıyla karşı karşıya kalmaktadır. Bu derste Türkiye'deki toprak sorunlarının nedenlerini, etkilerini ve birbirleriyle ilişkisini çözümleyerek toprağın sürdürülebilir kullanımı için bilinç kazanacaksin.
Kazanımlar
- COĞ.12.6.1. Türkiye'de erozyon, collesme, coraklasma, tuzlanma ve drenaj yetersizliği gibi toprak sorunlarının nedenlerini ve etkilerini açıklar.
- COĞ.12.6.1. Farklı toprak sorunlarını birbirleriyle karşılaştırarak benzerlikleri ve farklılıkları çözümler.
- COĞ.12.6.1. Türkiye'de toprak sorunlarına yol açan insan faaliyetlerini ve doğal faktörleri değerlendirir.
- COĞ.12.6.1. Toprak sorunlarının Türkiye'nin tarımsal üretimi ve ekosistemi üzerindeki etkilerini analiz eder.
- COĞ.12.6.1. Toprak sorunlarına karşı alınabilecek önlemleri sorgulamak için bilgi toplar ve değerlendirir.
Konu anlatımı
Toprak Sorunlarının Önemi ve Genel Çerçeve
Erozyon
Collesme
Coraklasma, Tuzlanma ve Drenaj Yetersizligi
Aşırı Gübre Kullanımı ve Arazinin Yanlış Kullanımı
Toprak Sorunlarının Karşılastirrilması
Sik Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Erozyon
- Toprağın ust tabakasının su, rüzgar veya yerçekimi etkisiyle bulunduğu yerden koparak taşınması sürecidir. Türkiye topraklarının yaklasik yüzde 59'u erozyon tehdidi altındadır.
- Collesme
- Kurak, yarı kurak ve yarı nemli bölgelerde toprağın iklim değişikliği veya insan faaliyetleri nedeniyle biyolojik verimliliğini kaybederek col koşullarına dönüşme sürecidir.
- Coraklasma
- Topraktaki organik madde ve besin elementlerinin azalarak toprağın uretkenligini kaybetmesi sürecidir. Genellikle collesmenin öncül aşamasıdır.
- Tuzlanma
- Topraktaki tuz konsantrasyonünün bitki büyümesini engelleyecek düzeye ulaşması durumudur. Yanlış sulama, kapalı havza ve kapilarite etkileriyle oluşur.
- Drenaj yetersizliği
- Topraktaki fazla suyun doğal veya yapay yollarla bosaltılamaması durumudur. Kok curumesi ve tuzlanma riskini artirir.
- Ötrofikasyon
- Aşırı gübre kullanımının su kaynaklarına taşınmasıyla meydana gelen aşırı besin birikimi sürecidir. Sulardaki oksijeni tüketir ve canli yaşamı olumsuz etkiler.
- Collesme hassasiyet haritası
- İklim, toprak, bitki örtüsü ve yönetim kalitesi gibi göstergelerin birleştirilmesiyle bir bölgenin collesme riskini gösteren tematik haritadir.
- Arazi kullanım kabiliyeti sınıflandırması
- Toprakların fiziksel özelliklerine gore I'den VIII'e kadar sınıflandirilmasıdir. I-IV tarım, V-VII mera ve orman, VIII ise sadece yerleşim için uygundur.
- Kapilarite
- Topraktaki ince boşluklar aracılığıyla suyun yerçekimine karşı yukarıya cekilebildigi fiziksel ozeliktir. Tuzlanmanin önemli mekânizmalarından biridir.
- Kutle hareketleri
- Toprak ve kayac kütlelerinin eğim etkisiyle aşağı doğru hareket etmesidir. Heyelan, toprak kayması ve moloz akması bu gruba girer.
Örnek soru
Türkiye'de yıllık toprak kaybının büyük bir kısmını oluşturan ve özellikle yüksek eğimli, bitki örtüsünden yoksun arazilerde yoğun olarak görülen toprak sorunu aşağıdakilerden hangisidir?
- Tuzlanma
- Drenaj yetersizliği
- Su erozyonu
- Rüzgar erozyonu
- Coraklasma
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Türkiye topraklarının yaklasik yüzde 59'u şiddetli veya çok şiddetli erozyon tehdidi altındadır ve yıllık yaklasik 500 milyon ton toprak kaybının büyük çoğunluğu su erozyonündan kaynaklanir.
2. Su erozyonu; yüksek eğim, şiddetli yağış ve bitki örtüsünün eksikliği durumunda en yıkıcı etkisini gösterir. Karadeniz kıyıları, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu en riskli bölgelerdir.
3. Tuzlanma kapalı havzalarda sulama kaynakliyken, drenaj yetersizliği duz ovalarda su birikmesiyle ilgilidir; bunlar erozyon değil toprak bozulma türleridir.
4. Doğru cevap C'dir cunku yüksek eğim ve bitki örtüsünün yokluğu su erozyonunun en önemli tetikleyicileridir.