12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Toplumun Ahengi
Roman Eleştirisi Yazma
Bir romanı okumak, o romanla baş başa kalmaktır; roman eleştirisi yazmak ise romanı başkalarının da önüne koyup "Bu eser ne söylüyor, nasıl söylüyor, söylediği değerli mi?" sorularına gerekçeli cevap vermektir. Bu konuda, okuyup çözümlediğin bir romanı iletisi, anlatım biçimi, yazarın üslubu, anlatıcının tavrı ve kişilerin tutumları bakımından temel hak ve özgürlükler bağlamında değerlendiren bir eleştiri yazısını baştan sona nasıl yazacağını öğreneceksin. Sonunda yazma sürecini planlayabilecek, yazını kanıtlarla destekleyebilecek, dil ve noktalama kurallarını uygulayabilecek ve yazını kendin değerlendirip geliştirebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.12.2.4.1. Roman eleştirisi için yazma amacını (değerlendirme ve ikna), hedef kitleyi, süreyi ve yöntemi belirler; yazma sürecindeki engelleri ortadan kaldıracak bir strateji kurar.
- TDE.12.2.4.2. Romanı, temel hak ve özgürlüklerin toplumsal düzen için gerekliliği bağlamında yorumlamak için ön bilgilerini harekete geçirir; ana düşünceyi ve karşılaştırma içeren iletileri belirleyip plan taslağı hazırlar ve sunar.
- TDE.12.2.4.2. Eleştirinin içeriğini yazılı anlatımın kullanım alanına (eğitim ve kamusal) göre düzenler; destekleyici görsel öğeler ve dil işlevleri hakkında karar verir.
- TDE.12.2.4.3. Girişi dikkat çekici kurar, düşünceyi geliştirme yollarını kullanır; romandan aldığı örnekleri ve alıntıları kaynak göstererek eleştirisini kanıtlar.
- TDE.12.2.4.3. Bağdaşıklık ögelerini, yazım ve noktalama kurallarını uygular; toplumsal hassasiyet oluştürabilecek ögelerden kaçınır, olumlu tutum ve değerleri vurgular, içeriğe uygun başlık belirler.
- TDE.12.2.4.4. Yazma sürecini ve yazısını içerik, dil ve anlatım yönünden değerlendirir; geri bildirimlere göre yeni hedefler belirler ve yazısını sınıf ya da okul ortamında paylaşır.
Konu anlatımı
1. Roman Eleştirisi Nedir, Ne Değildir?
2. Yazma Sürecini Yönetmek: Amaç, Hedef Kitle ve Strateji
3. Ön Bilgi ve İçerik: Temel Hak ve Özgürlükler Bağlamı
4. Eleştirinin Beş Ölçütü
5. Plan: Ana Düşünce, Karşılaştırma ve Taslak
6. Yazmak: Giriş, Gelişme ve Düşünceyi Geliştirme Yolları
7. Kaynak Göstermek: Alıntı, Dipnot, Kaynakça ve İntihal
8. Dil, Bağdaşıklık, Yazım ve Noktalama
9. Çözümlü Örnek: Zayıf Paragraftan Güçlü Paragrafa
10. Yazıyı Değerlendirmek ve Paylaşmak
11. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Eleştiri
- Bir eseri belli ölçütlere göre inceleyip değerini gerekçeleriyle ortaya koyan yazı; özetten ve tanıtım yazısından farkı, kanıta dayanan değerlendirme içermesidir.
- İleti
- Eserin okura bıraktığı düşünce; doğrudan söylenirse açık, olay ve davranışlardan sezdirilirse örtük ileti adını alır.
- Anlatıcı tavrı
- Anlatıcının olaylara ve kişilere karşı takındığı yakın, uzak, yargılayıcı, acıyan ya da tarafsız duruş; yazarla aynı şey değildir.
- Üslup
- Yazarın dili kullanma biçimi; cümle yapısı, söz varlığı, söz sanatları ve dil işlevlerinden oluşan kendine özgü ses.
- Nesnellik
- Kişisel beğeni ve duygudan bağımsız olarak metne bakıp gerekçeli yargıya varma tutumu.
- Kanıtlanabilirlik
- Yargının romandan alınan sahne, alıntı ya da veriyle okurun doğrulayabileceği biçimde desteklenmesi.
- Dipnot
- Sayfa altında numaralandırılarak verilen kısa açıklama ya da kaynak bilgisi.
- Kaynakça
- Yazının sonunda, yararlanılan eserlerin yazar soyadına göre alfabetik dizilen listesi.
- İntihal
- Başkasının sözünü ya da fikrini kaynak göstermeden kendi eseriymiş gibi sunma.
- Temel hak ve özgürlükler
- İnsanın insan olduğu için sahip olduğu; yaşama, düşünce ve ifade, eğitim, haberleşme gibi haklar ve bunların getirdiği sorumluluklar.
Örnek soru
Bir öğrenci, okuduğu romanı sınıf panosunda arkadaşlarına tanıtacak bir yazı hazırlıyor. Yazısının "eleştiri" sayılabilmesi için aşağıdakilerden hangisi mutlaka bulunmalıdır?
- Romanın bütün olaylarının kronolojik sırayla ve ayrıntılı biçimde aktarılması
- Yargıların ölçütlere göre yapılması ve romandan alınan kanıtlarla gerekçelendirilmesi
- Romanın okurda uyandırdığı duyguların coşkulu bir dille anlatılması
- Yazarın hayatındaki önemli olayların ve ödüllerinin sıralanması
- Romanı okumayanları kitabı almaya yönlendiren etkili bir slogan kullanılması
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Eleştiri; eseri ölçütlerle inceleyen, değerini gerekçeleriyle ortaya koyan yazıdır.
2. A seçeneği özet, C seçeneği kişisel izlenim, E seçeneği tanıtım yazısının özelliğidir.
3. D seçeneği eserin dışına çıkar; eleştiri yazarın biyografisini değil, eserin kendisini değerlendirir.
4. Eleştiriyi diğer metin türlerinden ayıran şey, her yargının metinden bir dayanağa bağlanmasıdır: ölçüt + kanıt + gerekçe.
5. En güçlü çeldirici A'dır; özet eleştiride bulunabilir ama onu eleştiri yapan unsur değildir.