12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Toplumun Ahengi
Yasak, Uyarı, Emir, Rica ve İzin Bildiren İfadeler
Bir kütüphane levhasındaki "Yüksek sesle konuşulmaz." cümlesi ile arkadaşına söylediğin "Şu kitabı uzatır mısın?" cümlesi aynı şeyi yapmaz: biri kural koyar, öbürü nezaketle bir şey ister. Toplumun ahengi, büyük ölçüde insanların birbirine ne istediğini, neyi yasakladığını, neye izin verdiğini nasıl söylediğine bağlıdır. Bu konuda yasak, uyarı, emir, rica, izin, onay, kabul ve ret anlamı katan ifadeleri metinlerde bulacak, bunların hangi ek ve kalıplarla kurulduğunu belirleyecek ve yazarın ya da konuşucunun bu seçimi neden yaptığını yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- TDE.12.2.2.3. Okunan metinlerde yasak, uyarı, emir, rica, izin, onay, kabul ve ret anlamı katan ifade ve yapıları bulur.
- TDE.12.2.2.3. Bu ifadelerin kurulduğu ek, kalıp ve sözcükleri (emir kipi, gereklilik kipi, edilgen olumsuz çekim, "yasaktır", "-abilir misiniz?", "dilerseniz" gibi) göstererek işlevlerini belirler.
- TDE.12.2.2.3. Biçimi ile işlevi birbirinden farklı olan söyleyişleri (soru biçiminde emir, bilgi cümlesi biçiminde rica) bağlama bakarak çözümler.
- TDE.12.2.2.3. Aynı niyetin konuşucu ile dinleyici arasındaki ilişkiye ve duruma göre farklı kalıplarla ifade edildiğini açıklar.
- TDE.12.2.2.3. Yazarın ya da konuşucunun üslup seçimini; karakterler arası statü, metin türü ve dönemle ilişkilendirerek yorumlar.
- TDE.12.2.2.3. Bu ifadelerin toplumsal yaşamda uyumu, hak ve sorumlulukları nasıl düzenlediğini örneklerle değerlendirir.
Konu anlatımı
1. Bağlam: Toplumsal Hayat Sözle Düzenlenir
2. Sekiz Anlam: Tanım, Örnek ve Ayırıcı Özellik
3. Anlamı Taşıyan Yapılar: Ek, Kalıp ve Sözcükler
4. Biçim ile İşlev Her Zaman Aynı Değildir
5. Üslup, İlişki ve Metin Türü
6. Toplumun Ahengi: Hak, Sorumluluk ve Dil
7. Metin Üzerinde Çözümleme
8. Çözümlü Örnekler
9. Sık Karıştırılanlar ve Yanılgılar
10. Özet
Anahtar terimler
- Yasak
- Bir davranışı kuralla engelleyen, genellikle kişisiz ve genel geçer ifade; ör. "Burada sigara içilmez."
- Uyarı
- Olası bir tehlike ya da sonuca karşı dikkat çeken, kararı alıcıya bırakan ifade; ör. "Dikkat, zemin kaygan!"
- Emir
- Karşıdakinin bir işi yapmasını bağlayıcı ve seçenek bırakmadan isteyen ifade; emir kipiyle kurulur.
- Rica
- Bir isteği nezaket kalıpları ve soru biçimiyle, karşı tarafa seçenek bırakarak dile getirme; ör. "Kapıyı kapatır mısınız?"
- İzin
- Bir davranışın yapılabileceğini bildiren, serbestlik tanıyan ifade; ör. "Dilerseniz oturabilirsiniz."
- Onay
- Karşıdakinin bilgi ya da görüşünün doğru ve uygun olduğunu bildirme; ör. "Evet, haklısınız."
- Kabul
- Teklif, davet ya da isteği benimseyip eylemi üstlenme; ör. "Tamam, gelirim."
- Ret
- Teklif, davet ya da isteği geri çevirme; nazik girişle başlasa da sonucu olumsuzdur.
- Alıcıyı harekete geçirme işlevi
- Dilin dinleyicinin davranışını yönlendirmeye, onu bir işe sevk etmeye yönelik kullanımı; emir, rica, yasak ve uyarı bu işlevin örnekleridir.
- Dolaylı söyleyiş
- Asıl niyetin doğrudan ifade edilmeyip bağlamdan çıkarıldığı söyleyiş; ör. "Burası çok sıcak." sözüyle pencerenin açılmasını istemek.
Örnek soru
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yasak bildirilmektedir?
- Ormanda yürürken dikkatli olunuz.
- Sınav salonuna cep telefonu sokulmaz.
- Lütfen cep telefonunuzu kapatır mısınız?
- İsteyen cep telefonunu çantasında taşıyabilir.
- Telefonunuzu çantanıza koyun.
Doğru cevap: B
Çözüm
1. "Sokulmaz" sözcüğü edilgen ve olumsuz geniş zaman çekimindedir; kişisiz, genel bir kural koyar. Cümlede "yasak" sözcüğü geçmese de anlam yasaktır.
2. A uyarıdır: dikkat çeker, davranışı engellemez.
3. C rica, D izin, E emirdir.
Doğru cevap B'dir. En güçlü çeldirici E'dir: "koyun" bir iş istediği için yasakla karıştırılabilir, ama bu bir engelleme değil bağlayıcı bir yönergedir (emir).