12. Sınıf Fizik · 3. Ünite: Dalgalar
Mekanik ve Elektromanyetik Dalgaların Kullanıldığı Cihazlar
Hastanenin ultrason odasından havaalanındaki bagaj tarayıcısına, denizaltı arayan gemilerden uzaydaki gök cisimlerini dinleyen dev antenlere kadar pek çok cihaz dalgalarla çalışır. Her cihazda kullanılan dalga farklıdır; seçim, dalganın ortamda nasıl yayıldığı ve maddeyle nasıl etkileştiğiyle ilgilidir. Bu konuda merak ettiğin bir cihazı seçip hakkında soru soracak, bilgi toplayacak, topladığın bilginin doğruluğunu değerlendirecek ve çıkarım yapacaksın.
Kazanımlar
- FİZ.12.3.7. Mekanik ya da elektromanyetik dalgaların kullanıldığı cihazlardan merak ettiği bir cihazı belirler.
- FİZ.12.3.7. Seçtiği cihazın çalışma ilkesi ve kullandığı dalga türü hakkında sorular sorar.
- FİZ.12.3.7. Ultrason, tomografi, MR, sonar, radar, radyo teleskobu, X-ray ve metal dedektöründe kullanılan dalga türlerini belirler.
- FİZ.12.3.7. Topladığı bilgilerin doğru olup olmadığını gerekçeleriyle değerlendirir.
- FİZ.12.3.7. Topladığı bilgiler üzerinden çıkarım yapar (ör. hangi dalganın hangi ortamda çalışabileceği).
Konu anlatımı
Dalgayla görmek: hangi dalgayı seçmeliyiz?
Bir cihazı sorgulamak: beş adım
Sağlık alanı: ultrason, tomografi, MR
Askerî alan: sonar ve radar
Astronomi ve güvenlik: radyo teleskobu, X-ray, metal dedektörü
Çıkarım yapma: dalga türünden çalışma koşulunu bulmak
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Özet ve bağlantılar
Anahtar terimler
- Mekanik dalga
- Yayılmak için madde ortamına ihtiyaç duyan dalga (ses, ses ötesi, su dalgası).
- Elektromanyetik dalga
- Elektrik ve manyetik alan salınımlarından oluşan, boşlukta da yayılabilen enine dalga.
- Ses ötesi (ultrases)
- Frekansı insan kulağının duyabileceği sınırdan büyük olan mekanik dalga; ultrasonda ve sonarda kullanılır.
- Yankı
- Gönderilen dalganın bir cisme çarpıp geri dönmesi; dönüş süresi uzaklık hakkında bilgi verir.
- Sonar
- Suda ses ya da ses ötesi atımlar gönderip yankıyı dinleyerek cisim bulan cihaz.
- Radar
- Radyo dalgası ya da mikrodalga atımları gönderip yansımayı dinleyerek hedefin konumunu bulan cihaz.
- Radyo teleskobu
- Gök cisimlerinden gelen radyo dalgalarını toplayıp inceleyen, çanak antenli alıcı.
- X ışını
- Röntgen ve tomografide kullanılan, madde içinden geçebilen yüksek enerjili elektromanyetik dalga.
- İyonlaştırıcı ışın
- Atom ve moleküllerden elektron koparacak kadar yüksek enerjili ışın (morötesi, X, gama).
Örnek soru
Hastanede gebelik takibinde kullanılan ultrason (sonografi) cihazı hangi tür dalgayı kullanır?
- Ses ötesi (mekanik) dalgalar
- X ışınları
- Radyo dalgaları
- Morötesi ışınlar
- Gama ışınları
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Ultrason cihazının probu, frekansı insan kulağının duyabileceği sınırın çok üstünde ses ötesi dalgalar gönderir.
2. Bu dalgalar doku sınırlarından yansır ve görüntü oluşturur.
3. Ses ötesi mekanik bir dalgadır; X, radyo, morötesi ve gama ışınları elektromanyetik dalgalardır.
Cevap: A. B seçeneği (X ışını) tomografi ve röntgenin dalgasıdır; ultrason iyonlaştırıcı değildir.