9. Sınıf Coğrafya · 1. Ünite: Coğrafyanın Doğası
Coğrafya Biliminin Konusu ve Bölümleri
Coğrafya, insanın yaşadığı doğal ve beşerî ortamı inceleyen, bu iki ortam arasındaki karşılıklı ilişkileri araştıran bir bilimdir. Bu dersin sonunda coğrafyanın neyi, nasıl incelediğini kavrayacak; doğal ortamı oluşturan beş küreyi (litosfer, atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, biyosfer) ve beşerî ortamın temel bileşenlerini tanıyacak; fiziki ve beşerî coğrafya arasındaki bağlantıları kuracaksın. Böylece etrafındaki her olaya "coğrafi bakış" ile yaklaşmanın temellerini atacaksın.
Kazanımlar
- COĞ.9.1.1. Coğrafya biliminin tanımını yapar ve konusunu kendi cümleleriyle açıklar.
- COĞ.9.1.1. Doğal ortamı oluşturan beş küreyi (litosfer, atmosfer, hidrosfer, kriyosfer, biyosfer) belirler ve her birinin temel özelliklerini sıralar.
- COĞ.9.1.1. Beşerî ortamın bileşenlerini (nüfus, yerleşme, ekonomik faaliyetler, ulaşım vb.) belirler.
- COĞ.9.1.1. Fiziki coğrafya ile beşerî coğrafya arasındaki farkları ve ilişkileri karşılaştırmalı olarak açıklar.
- COĞ.9.1.1. Doğal ortam bileşenleri arasındaki karşılıklı etkileşimi örneklerle gösterir.
- COĞ.9.1.1. Coğrafyanın ilişkili olduğu bilimleri (jeoloji, meteoroloji, demografi vb.) kısaca açıklar.
Konu anlatımı
Coğrafya Nedir? Konusu ve Kapsamı
Doğal Ortam: Beş Küre Modeli
Beşerî Ortam ve Bileşenleri
Fiziki ve Beşerî Coğrafya Bölümleri
Küreler Arası Etkileşim ve Örnekler
Coğrafyanın İlişkili Olduğu Bilimler
Sık Karıştırılan Kavramlar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Anahtar terimler
- Coğrafya
- Doğal ortam ile beşerî ortamı ve bunlar arasındaki karşılıklı ilişkileri inceleyen bilim dalıdır.
- Coğrafi bakış
- Bir olayı mekânsal dağılış, neden-sonuç ve insan-doğa etkileşimi açısından sorgulayan düşünme biçimidir.
- Doğal ortam
- İnsan müdahalesi olmaksızın var olan fiziksel koşulların bütünüdür: yer şekilleri, iklim, sular, toprak, canlılar.
- Beşerî ortam
- İnsanın doğayla etkileşimi sonucu oluşturduğu nüfus, yerleşme, ekonomi, ulaşım ve kültürel yapıların bütünüdür.
- Litosfer (Taş Küre)
- Dünya'nın katı dış kabuğu ve üst mantonun sert kısmıdır; yer şekilleri, depremler ve volkanlar bu katmanda gerçekleşir.
- Atmosfer (Hava Küre)
- Dünya'yı çevreleyen gaz tabakasıdır; hava olayları ve iklim bu katmanda oluşur.
- Hidrosfer (Su Küre)
- Dünya üzerindeki tüm sıvı su kaynaklarını (okyanuslar, göller, akarsular, yer altı suları) kapsar.
- Kriyosfer (Buz Küre)
- Dünya'nın buzla kaplı alanlarını ifade eder: kutup buz örtüleri, dağ buzulları, permafrost.
- Biyosfer (Yaşam Küre)
- Canlıların yaşadığı tüm ortamları kapsar; litosfer, atmosfer ve hidrosferin kesiştiği ince yaşam kuşağıdır.
- Fiziki coğrafya
- Doğal ortamı (yer şekilleri, iklim, sular, toprak, canlı dağılışı) inceleyen coğrafya dalıdır.
- Beşerî coğrafya
- İnsan faaliyetlerini (nüfus, yerleşme, ekonomi, ulaşım, siyasi yapı) ve doğayla etkileşimini inceleyen coğrafya dalıdır.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi coğrafya biliminin temel inceleme konularından biri değildir?
- Doğal ortamın bileşenlerini ve özelliklerini araştırmak
- İnsan faaliyetlerinin yeryüzündeki dağılışını incelemek
- Doğal ve beşerî ortam arasındaki ilişkileri belirlemek
- Canlıların hücre yapısını ve genetik kodunu çözümlemek
- Yer şekillerinin oluşum süreçlerini açıklamak
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Coğrafya, doğal ortam (yer şekilleri, iklim, sular, canlı dağılışı) ve beşerî ortam (nüfus, yerleşme, ekonomi) ile bunlar arasındaki ilişkileri inceler.
2. A, B, C ve E şıkları coğrafyanın temel inceleme alanlarıdır.
3. Canlıların hücre yapısı ve genetik kodu ise biyolojinin (moleküler biyoloji, genetik) konusudur; coğrafya canlıların mekânsal dağılışıyla ilgilenir, hücre düzeyinde inceleme yapmaz.
4. Bu nedenle D şıkkı coğrafyanın konusu değildir.