10. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Enerji
Fotosentez Deneyleri ve Fotosentez Hızını Etkileyen Faktörler
Fotosentezin ışık, CO₂ ve klorofil gerektirdiğini, O₂ ve glikoz ürettiğini nasıl biliyoruz? Bu bilgiler yüzyıllar boyunca yapılan kontrollü deneylerle elde edildi. Bu konuda fotosentezde kullanılan ve üretilen maddeleri gösteren deneyleri tasarlayacak, bilim tarihindeki deneyleri yorumlayacak ve fotosentez hızının ışık, CO₂, sıcaklık ve suya nasıl bağlı olduğunu grafikle çözümleyeceksin.
Kazanımlar
- BİY.10.1.3. Fotosentezde kullanılan ve üretilen maddeleri gösteren bir deney için bağımsız, bağımlı ve sabit tutulacak değişkenleri ile kontrol grubunu belirler.
- BİY.10.1.3. O₂ üretimi, CO₂ kullanımı, nişasta oluşumu ve klorofil gerekliliğini gösteren deney yöntemlerini ve sonuçlarını açıklar.
- BİY.10.1.3. van Helmont, Priestley, Ingenhousz, Calvin ve Hill deneylerinin yöntemini ve sonucunu eşleştirir.
- BİY.10.1.3. Işık, CO₂, sıcaklık ve suyun fotosentez hızına etkisini açıklar ve grafik üzerinden sınırlayıcı faktörü belirler.
- BİY.10.1.3. Deney verilerini tablo ve grafikte düzenleyerek yorumlar, deneyin hata kaynaklarını tartışır.
Konu anlatımı
1. Kontrollü deney nasıl kurulur?
2. Fotosentezde kullanılan ve üretilen maddeleri gösteren deneyler
3. Bilim tarihinde fotosentez deneyleri
4. Fotosentez hızını etkileyen faktörler
5. Grafik yorumlama: ışık–hız eğrisi
6. Çözümlü örnekler
7. Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Bağımsız değişken
- Deneyde araştırmacının bilerek değiştirdiği etken.
- Bağımlı değişken
- Bağımsız değişkene bağlı olarak değişen, ölçülen sonuç.
- Kontrol grubu
- Yalnızca sınanan etken bakımından deney grubundan ayrılan karşılaştırma düzeneği.
- Sınırlayıcı faktör
- Birden çok faktör arasında en yetersiz olan, bir olayın hızını belirleyen faktör.
- Plato
- Grafikte bir faktör artsa da hızın artmayıp yataylaştığı bölge.
- Fotosentez hızı
- Birim zamanda kullanılan CO₂ ya da üretilen O₂/glikoz miktarı.
- NaHCO₃
- Suda CO₂ kaynağı olarak kullanılan sodyum bikarbonat.
- Yaprak diski yöntemi
- Yaprak disklerinin fotosentezle oluşan O₂ nedeniyle yüzmesinin hız ölçütü olarak kullanıldığı yöntem.
- Stoma
- Yaprakta gaz alışverişini ve su kaybını düzenleyen gözenek.
- Denatürasyon
- Enzimlerin yüksek sıcaklıkta yapısının bozulup işlevini yitirmesi.
Örnek soru
Bir öğrenci Elodea (su bitkisi) kullanarak CO₂ derişiminin fotosentez hızına etkisini araştırıyor. Suya farklı miktarlarda NaHCO₃ ekleyip bitkiden çıkan O₂ kabarcıklarını sayıyor. Bu deneyde bağımlı değişken aşağıdakilerden hangisidir?
- Suya eklenen NaHCO₃ miktarı
- Lamba ile bitki arasındaki uzaklık
- Su sıcaklığı
- Kullanılan bitkinin türü
- Dakikada çıkan kabarcık sayısı
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Bağımsız değişken araştırmacının değiştirdiği etkendir: NaHCO₃ miktarı (CO₂ düzeyi).
2. Bağımlı değişken, bağımsız değişkene göre değişen ve ölçülen sonuçtur: dakikada çıkan kabarcık sayısı.
3. Lamba uzaklığı, sıcaklık ve bitki türü sonucu etkilediği için sabit tutulur.
Cevap: E. A şıkkı bağımsız değişkendir; araştırmacı bunu değiştirir, ölçmez.