10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Nesillerin Mirası
Fiiller
Bir destan anlatıcısı yiğidin atına atladığını söylediğinde olay hızlanır; bir şair gülün soldığını söylediğinde zaman yavaşlar ve duygu öne çıkar. Bu farkı yaratan, metnin yüklemlerini oluşturan fiillerdir. Bu konuda "Nesillerin Mirası" temasındaki metinlerde fiilleri tespit etmeyi, anlam özelliklerine göre iş, oluş ve durum fiillerini ayırmayı ve fiil seçiminin metnin havasına, üslubuna ve dönemine katkısını yorumlamayı öğreneceksin. Konuyu bitirdiğinde bir parçadaki fiilleri bulup sınıflayabilecek ve yazarın neden o fiilleri seçtiğini gerekçelendirebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.10.4.2.3. (TDE2.3.1) Tahlil edilen metinlerdeki çekimli fiilleri tespit eder; isim ve sıfat olarak kullanılan fiil görünümlü sözcükleri ayırt eder.
- TDE.10.4.2.3. (TDE2.3.1) Fiilleri anlam özelliklerine göre iş (kılış), oluş ve durum fiilleri olarak sınıflar; sınıflamayı öznenin davranışına bakarak gerekçelendirir.
- TDE.10.4.2.3. (TDE2.3.1) Metindeki dil ve anlatım özelliklerini belirlerken fiil türlerinin dağılımını (hareketli, durgun, dengeli anlatım) saptar.
- TDE.10.4.2.3. (TDE2.3.2) Yazarın fiil seçimini üslup tercihi olarak yorumlar; fiil seçimi ile metnin türü, yazıldığı dönem ve anlatılan konu arasında ilişki kurar.
- TDE.10.4.2.3. (TDE2.3.2) Dede Korkut hikâyeleri, Tanzimat şiiri, Servetifünun romanı, Fecriati şiiri ve Millî Edebiyat hikâyesi gibi nesillerin mirasını taşıyan metinlerde fiillerin anlam ve anlatıma katkısını karşılaştırır.
Konu anlatımı
Neden Fiiller? Metnin Motoru
Fiil Nedir, Metinde Nasıl Tespit Edilir?
Anlam Özelliklerine Göre Fiiller: İş, Oluş, Durum
Sınırda Kalanlar ve Sık Yapılan Yanlışlar
Fiil Seçimi Anlatımın Havasını Belirler
Nesillerin Mirasında Fiiller: Dönemlere ve Türlere Göre
Metin Üzerinde Uygulama: Fiil Çözümlemesi
Kısaca Fiilin Yapısı ve Bağlantılar
Anahtar terimler
- Fiil (eylem)
- İş, oluş ya da durum bildiren; zaman ve kişi ekleri alabilen sözcük.
- Çekimli fiil
- Zaman ve kişi eki almış, cümlede yüklem olabilen fiil.
- İş (kılış) fiili
- Öznenin eylemi bilerek, isteyerek yaptığını bildiren fiil: çalmak, yazmak, saldırmak.
- Oluş fiili
- Öznenin iradesi dışında bir değişim geçirdiğini bildiren fiil: solmak, büyümek, sararmak.
- Durum fiili
- Öznenin bir hâlde bulunduğunu, ne iş yaptığını ne de değiştiğini bildiren fiil: oturmak, uyumak, kalmak.
- Geçişli fiil
- Nesne alabilen fiil (neyi? kimi?); çoğunlukla iş fiilidir.
- Ek fiil
- İsim soylu sözcükleri yüklem yapan ve zaman, kişi bildiren i- eki (idi, imiş, ise); eylem bildirmez.
- Üslup
- Yazarın sözcük, fiil ve cümle seçimlerinde kendini gösteren kişisel ve dönemsel anlatım biçimi.
- Olay merkezli anlatım
- Hızlı, hareketli, iş fiillerinin çoğunlukta olduğu anlatım.
- Tasvir (betimleme)
- Varlıkların ve ortamın durum ve oluş fiilleriyle hâlinin çizilmesi.
Örnek soru
Öznenin eylemi bilerek, isteyerek, kendi iradesiyle yaptığını bildiren fiillere ne ad verilir?
- Durum fiili
- Oluş fiili
- İş (kılış) fiili
- Ek fiil
- Yardımcı fiil
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Anlam özelliklerine göre fiiller üçe ayrılır: iş, oluş ve durum fiilleri.
2. Özne eylemi bilerek ve isteyerek yapıyorsa fiil iş (kılış) fiilidir: çalmak, yazmak, saldırmak gibi.
3. Oluş fiilinde özne iradesi dışında bir değişim geçirir (solmak). Durum fiilinde özne yalnızca bir hâlde bulunur (oturmak).
Ek fiil isim soylu sözcükleri yüklem yapan i- ekidir ve eylem bildirmez; yardımcı fiil ise (etmek, olmak) birleşik fiil kurmaya yarar. İkisi de anlam özelliğine göre yapılan bu sınıflamada bir grup oluşturmaz.
Cevap: C