10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün Ezgisi
İsim ve Sıfat Tamlamaları
Bir masalın "padişahın güzel kızı" dediğini, bir türkünün "kara bulutlar" diye başladığını, bir ninninin "anne sesi" ile sakinleştirdiğini düşün. Anlatıcı bu kelime gruplarıyla kim olduğunu, nasıl göründüğünü ve neye ait olduğunu en az sözle söyler. Bu konuda okuduğun ve dinlediğin metinlerdeki isim tamlamalarını (belirtili, belirtisiz, takısız, zincirleme) ve sıfat tamlamalarını bulacak, ek durumlarına ve sorulara bakarak türlerini ayıracak, bu yapıların anlatıma ve üsluba ne kattığını yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- TDE.10.1.2.3. (TDE2.3.1): “Sözün Ezgisi” temasındaki metinlerde (koşuk, türkü, ninni, masal) yer alan kelime gruplarından isim tamlamalarını ve sıfat tamlamalarını tespit eder.
- TDE.10.1.2.3. (TDE2.3.1): Tamlayan ve tamlanan eklerinin var ya da yok olmasına bakarak belirtili, belirtisiz, takısız ve zincirleme isim tamlamalarını ayırt eder.
- TDE.10.1.2.3. (TDE2.3.1): Niteleme ve belirtme sıfatlarıyla kurulan sıfat tamlamalarını bulur; sıfat tamlaması ile takısız isim tamlamasını soruyla ayırır.
- TDE.10.1.2.3. (TDE2.3.2): Tamlamaların metindeki betimleme, yoğunluk ve ahenk gibi dil ve anlatım özelliklerine katkısını gerekçesiyle açıklar.
- TDE.10.1.2.3. (TDE2.3.2): Yazarın ya da anlatıcının üslup seçimi ile tamlama kullanımı arasındaki ilişkiyi (masal anlatıcısı, halk ozanı, âşık) yorumlar.
Konu anlatımı
Bağlam: Sözün Ezgisinde Kelime Grupları
Ön Bilgi: İsim ve Sıfat Hatırlatması
İsim Tamlaması: Tamlayan ve Tamlanan
Belirtili ve Belirtisiz İsim Tamlaması
Takısız İsim Tamlaması
Zincirleme İsim Tamlaması
Sıfat Tamlaması
Karşılaştırma Tablosu ve Karar Ağacı
Metin İncelemesi: Yunus Emre ve Masal Anlatısı
Anlatıma ve Üsluba Katkı
Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Tamlama
- İki ya da daha fazla sözcüğün birlikte tek bir anlam birimi oluşturduğu kelime grubu; isim tamlaması ve sıfat tamlaması olarak ikiye ayrılır.
- Tamlayan
- İsim tamlamasında ilk isim; kimin ya da neyin olduğunu bildirir, belirtili tamlamada -ın eki alır.
- Tamlanan
- İsim tamlamasında ikinci isim; çoğu tamlamada iyelik (-ı) eki alır.
- Belirtili isim tamlaması
- Tamlayan ve tamlananın ikisinde de ek bulunan tamlama (padişahın kızı).
- Belirtisiz isim tamlaması
- Yalnızca tamlananın ek aldığı tamlama (anne sesi).
- Takısız isim tamlaması
- İki sözcükte de ek bulunmayan, tamlayanın yapıldığı maddeyi bildirdiği tamlama (demir kapı).
- Zincirleme isim tamlaması
- Üç ya da daha fazla ismin halkalanmasıyla oluşan tamlama; orta halka hem tamlayan hem tamlanandır (padişahın kızının yüzüğü).
- Sıfat tamlaması
- Sıfatın (niteleyen) bir ismi (nitelenen) niteleyerek ya da belirterek kurduğu kelime grubu; sıfat ek almaz (kara bulut).
- Niteleme ve belirtme sıfatı
- Niteleme sıfatı Nasıl? sorusuna cevap verir; belirtme sıfatı işaret, sayı, belgisiz ve soru olarak isimleri belirtir.
- Adlaşmış sıfat
- Nitelediği ismi düşmüş sıfatın isim gibi kullanılması; ek alabilir (yaşlılar).
Örnek soru
Aşağıdaki kelime gruplarının hangisi belirtisiz isim tamlamasıdır?
- Annemin eski çantası
- Kırmızı elma
- Çocuk sesi
- Demir kapı
- Yüce dağların başı
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan eki yoktur, yalnızca tamlanan eki (iyelik eki) bulunur.
2. "Çocuk sesi" grubunda "çocuk" ek almamış, "ses" ise -i iyelik ekini almıştır. Yani yalnızca tamlanan eki vardır.
3. A) "Annemin eski çantası" belirtili tamlamadır (anne+im+in, çanta+sı) ve araya sıfat girmiştir.
4. B) "Kırmızı elma" sıfat tamlamasıdır; D) "demir kapı" takısız tamlamadır; E) "yüce dağların başı" belirtili tamlamadır (dağların başı).
Cevap: C. En güçlü çeldirici D'dir; ek yok diye belirtisiz sanılır, ama "demir" maddeyi bildirdiği için takısızdır.