10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün Ezgisi
İsimler ve Sıfatlar
Sagudan masala, atasözünden ninniye sözlü geleneğin her ürünü isimlerle kurulur ve sıfatlarla renklenir. Bu konuda "Sözün Ezgisi" temasındaki metinlerden hareketle isim ve sıfatları belirleyecek, türlerini ayırt edecek ve bu sözcüklerin metnin anlamına, anlatımına ve ezgisine ne kattığını yorumlayacaksın. Amaç kuralları ezberlemek değil, bir metinde neden bu ismin ve bu sıfatın seçildiğini açıklayabilmektir.
Kazanımlar
- TDE.10.1.2.3. "Sözün Ezgisi" temasında ele alınan metinlerdeki isim ve sıfatları belirler; bunları özel, cins, somut, soyut, çoğul, topluluk, niteleme ve belirtme ölçütleriyle sınıflandırır (TDE2.3.1).
- Metindeki dil ve anlatım özelliklerini belirlerken isim ve sıfatların betimleme, duygu ve anlam yoğunluğuna katkısını gösterir (TDE2.3.1).
- Aynı biçimdeki sözcüğün cümledeki işleviyle tür değiştirdiğini (sıfat, zarf, adlaşmış sıfat) örneklerle açıklar (TDE2.3.1).
- Sagu, sav, türkü, ninni ve masal gibi sözlü gelenek ürünlerinde isim ve sıfat kullanımının üslup ve dönem özellikleriyle ilişkisini kurar (TDE2.3.2).
- Metindeki isim ve sıfat seçimlerinden hareketle yazarın ya da anonim anlatıcının üslup tercihlerinin nedenlerini ve sonuçlarını yorumlar (TDE2.3.2).
Konu anlatımı
1. Sözün Ezgisinde Sözcük Türleri
2. İsim Nedir? Nasıl Tanırız?
3. İsimlerin Türleri
4. İsimlerde Anlam Kayması: Özel, Cins, Somut, Soyut Sınırı
5. Sıfat Nedir? Niteleme ve Belirtme
6. İsim, Sıfat ve Zarf: İşlev Biçimden Önce Gelir
7. Metinlerde İsim ve Sıfat Dağılımı
8. Metin İncelemesi: Sagu Dörtlüğü
9. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- İsim (ad)
- Varlıkları, kavramları ve olguları karşılayan; hâl ve çokluk eki alabilen, önüne sıfat getirilebilen sözcük türü.
- Özel isim
- Tek olan, benzeri bulunmayan varlığa verilen ad (Alp Er Tunga, Çanakkale); yazıda büyük harfle başlar.
- Cins isim
- Aynı türden varlıkların ortak adı (kurt, yürek, yıldız).
- Somut isim
- Beş duyudan en az biriyle algılanan varlıkların adı (akçe, ses, mezar).
- Soyut isim
- Duyularla değil akıl ve duyguyla kavranan varlıkların adı (öç, rüya, zaman).
- Topluluk ismi
- Çokluk eki almadığı hâlde anlamca birden çok varlığı bir arada bildiren isim (sürü, ordu, halk).
- Sıfat (ön ad)
- İsmin önüne gelip onu niteleyen ya da belirten sözcük türü.
- Niteleme sıfatı
- İsmin rengini, durumunu, biçimini, niteliğini bildiren sıfat (ela göz, sıcak yuva, ıssız dünya).
- Belirtme sıfatı
- İsmi hangisi ve kaç tane olduğuyla belirten sıfat; işaret, sayı, belgisiz ve soru sıfatı olarak ayrılır.
- Adlaşma
- Sıfatın ismi düşünce ya da isim gibi çekim alarak isim görevinde kullanılması (Yaşlı geldi).
- Sıfatlaşma
- İsmin başka bir ismi niteleyerek sıfat görevi kazanması (altın saat, taş köprü).
- Varyant
- Sözlü geleneğin ürünlerinin yöreden yöreye, anlatıcıdan anlatıcıya değişen söyleyiş biçimi.
Örnek soru
Sagudan alınan "Issız ajun kaldı mı" dizesindeki "ıssız" sözcüğü için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- Özel isimdir; tek bir yeri ya da kişiyi bildirir.
- Soyut isimdir; duygu bildiren bir kavramı karşılar.
- Niteleme sıfatıdır; ajun (dünya) ismini durumuyla niteler.
- Sayı sıfatıdır; ajunun sayısını ya da miktarını bildirir.
- Zarftır; kaldı fiilinin nasıl gerçekleştiğini bildirir.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. "Issız", "nasıl bir ajun (dünya)?" sorusuna cevap verir ve ismin hemen önünde yer alır.
2. İsmin durumunu bildirdiği için niteleme sıfatıdır.
3. Fiile bağlanmadığı, ismi nitelediği için zarf değildir; sayı bildirmediği için de sayı sıfatı değildir.
Güçlü çeldirici E'dir: "ıssız" fiili değil, ajun ismini niteler. Doğru cevap C'dir.