10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün Ezgisi
Koşuk ve İslamiyet Öncesi Sözlü Gelenek
Yazının yaygın olmadığı çağlarda söz, ezgiye yaslanarak kuşaktan kuşağa taşınırdı. Bu konuda İslamiyet öncesi Türk sözlü geleneğinin ürünlerini (koşuk, sagu, destan, sav) tören, biçim ve konu bakımından ayırt etmeyi, bir koşuğu tam metin olarak çözümlemeyi ve koşmayla karşılaştırmayı öğrenirsin. Sonunda sözlü kültürün millî kimliğimizdeki yerini gerekçeleriyle açıklayabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.10.1.2.1. Okuma amacını belirleyerek başlık ve ön bilgilerden hareketle bir koşuğun içeriğini ve türünü tahmin eder; uygun okuma stratejisini seçer.
- TDE.10.1.2.2. Koşuk ve saguda ezgi, ahenk ve ritim ögelerini (hece ölçüsü, durak, uyak, redif, aliterasyon) belirler; ana duyguyu ve söz sanatlarını (istifham, kişileştirme, abartma) bulur.
- TDE.10.1.2.2. Koşuk, sagu, destan ve savı tören, konu, uzunluk ve söyleyiş özelliklerine göre sınıflandırır; anonimlik ve varyant kavramlarını sözlü kültürle ilişkilendirir.
- TDE.10.1.2.3. Koşuğun yapı unsurlarını (nazım birimi, ölçü, uyak düzeni, dil) belirler; metni yazıldığı dönemin yaşam biçimi ve inanç dünyasıyla ilişkilendirir.
- TDE.10.1.2.2. Koşuk ile koşmayı içerik ve yapı bakımından karşılaştırır; benzerlik ve farklarını ölçütlere dayanarak açıklar.
- TDE.10.1.2.4. Sözlü kültür ürünlerinin millî kimlikteki yerini gerekçelendirir ve metne yönelik beğeni ile eleştirilerini kanıtlarıyla sunar.
Konu anlatımı
Sözlü Kültür: Söz Neden Ezgiye Yaslanır?
Ezgi, Ahenk ve Ritim
Ozan, Kopuz ve Töreler
Koşuk: Doğa, Aşk ve Yiğitlik Şiiri
Sagu: Alp Er Tunga Sagusu Üzerinden Tam Metin Tahlili
Destan ve Sav: Uzun Anlatıdan Kısa Öğüde
Türleri Karşılaştırma Tablosu
Koşuk ile Koşma Karşılaştırması
Sözlü Kültür ve Millî Kimlik
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Sözlü kültür
- Bilgi, inanç ve değerlerin yazıya değil konuşma, şarkı ve törene dayanarak aktarıldığı kültür düzeni.
- Anonim
- İlk söyleyeni bilinmeyen, toplumun ortak ürünü sayılan eser.
- Varyant (çeşitleme)
- Sözlü bir ürünün anlatıcıdan anlatıcıya, bölgeden bölgeye değişen farklı biçimlerinden her biri.
- Ezgi
- Sözün eşlik ettiği melodi; eski Türk şiirinde kopuz eşliğinde söylenirdi.
- Ahenk
- Ölçü, uyak, redif, aliterasyon ve asonansla sağlanan kulağa hoş gelen uyum.
- Koşuk
- Sığır ve şölen törenlerinde söylenen; aşk, doğa ve yiğitlik konulu, dörtlüklerle kurulan İslamiyet öncesi lirik şiir.
- Sagu
- Yuğ töreninde ölenin ardından söylenen ağıt biçimindeki şiir; örneği Alp Er Tunga Sagusu.
- Destan
- Toplumu etkileyen büyük olayların olağanüstü ögelerle ve uzun biçimde anlatıldığı eser.
- Sav
- İslamiyet öncesi dönemde atasözüne verilen ad; kısa, öğüt veren, deneyime dayalı söz.
- Kopuz
- Ozanların şiirlerine eşlik ettikleri eski Türk telli çalgısı.
Örnek soru
İslamiyet öncesi dönemde bir hakan ölmüş, çadırının çevresinde toplanan halk ağlayarak yas tutmuş ve ozan, ölenin yiğitliğini anan dörtlükler söylemiştir.
Bu ortamda söylenen şiir türü aşağıdakilerden hangisidir?
- Koşuk
- Destan
- Sagu
- Sav
- Mersiye
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Ortam yuğ (ölüm) törenidir; konu ölüm acısı ve ölenin yiğitliğidir.
2. İslamiyet öncesi dönemde yuğ töreninde söylenen, ölenin ardından duyulan acıyı anlatan dörtlüklere sagu denir.
3. Koşuk sığır ve şölen gibi coşkulu törenlerde söylenir; destan uzun olağanüstü bir anlatıdır; sav kısa bir öğüt sözüdür.
Mersiye saguya benzer görünse de divan edebiyatının, yani İslamiyet sonrası dönemin adıdır; soruda dönem "İslamiyet öncesi" olarak verildiği için doğru cevap sagudur.