10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Sözün Ezgisi
Türkü ve Ninni
Türkü ve ninni, sözün ezgiyle birleştiği, kimin söylediği bilinmeyen ama herkesin söylediği iki halk edebiyatı ürünüdür. Bu konuda türkünün yapı ve üslup özelliklerini (anonimlik, varyant, ezgi, nakarat), ninninin ahenk ve işlevini inceleyecek; iki türü okuma stratejileriyle çözümleyip birbiriyle karşılaştıracaksın.
Kazanımlar
- TDE.10.1.2.1. Türkü ve ninni metnini okumadan önce okuma amacını belirler; başlıktan hareketle türüne ve içeriğine yönelik tahminde bulunur, uygun okuma yöntemini seçer.
- TDE.10.1.2.2. Türkü ve ninnideki söz varlığının anlamını bağlamdan çıkarır; konu, ana duygu, neden-sonuç ilişkisi ve söz sanatlarını belirler; metinleri tür, şekil ve üslup ölçütlerine göre karşılaştırır ve sınıflandırır.
- TDE.10.1.2.3. Türküdeki yapı unsurlarını (bent, nakarat, ölçü, kafiye) ve ninnideki ahenk unsurlarını belirler; anonimlik ve varyantın türkünün yaşayışıyla ilişkisini, metnin yazıldığı toplumla bağını açıklar.
- TDE.10.1.2.4. Türkü ve ninni hakkında kendi beğeni ölçütlerini belirler; metinlere yönelik görüşlerini gerekçelendirerek sunar ve okuma sürecini değerlendirir.
Konu anlatımı
Sözün Ezgisi: Bağlam
Türkü: Tanım, Yapı ve Üslup
Anonimlik ve Varyant: Türkü Nasıl Yaşar?
Türkülerin Ezgi ve Ritim Bakımından Çeşitleri
Ninni: Ahenk ve İşlev
Neden-Sonuç ve Etkiler: Sözlü Kültürden Türküye
Karşılaştırma: Türkü, Ninni, Mâni ve Koşma
Kaynak İnceleme: Üç Kısa Metin
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Türkü
- Belli bir ezgiyle söylenen, genellikle anonim olan, bent ve nakarat bölümlerinden oluşan halk şiiri.
- Anonim
- Yazarı bilinmeyen, topluluğun ortak üretimi olarak yaşayan ve ağızdan ağıza aktarılan eser.
- Ezgi
- Sözün müzikle birleştiği ses dizisi; türkü ve ninninin ayrılmaz parçası.
- Bent
- Türkünün sözlerini taşıyan, genellikle dörtlükten oluşan bölüm.
- Nakarat (kavuştak)
- Her bentten sonra yinelenen, duyguyu pekiştiren ve ezgiyi akılda tutan bölüm.
- Varyant
- Aynı eserin farklı yörelerde ya da kişilerce söylenen, söz ya da ezgi bakımından küçük ayrımlar taşıyan biçimi.
- Ninni
- Bebeği uyutmak ve sevmek için söylenen, yumuşak ezgili anonim halk ürünü.
- Ahenk
- Ses, ritim, kafiye ve tekrarlarla sağlanan söz uyumu.
- Uzun hava
- Ritmi serbest, ağır ve uzatmalı söylenen türkü.
- Kırık hava
- Ritmi düzenli, vuruşları belli olan türkü; oyun havaları da bu gruba girer.
- Derleme
- Sözlü geleneğin ürünlerinin halktan dinlenerek toplanması ve yazıya ya da nota ile kayda geçirilmesi.
Örnek soru
Türküler için “anonim halk edebiyatı ürünüdür” denir. Bu ifadeyle aşağıdakilerden hangisi anlatılmak istenir?
- Türkülerin yalnızca köylerde ve yalnızca kadınlar tarafından söylendiği
- Sözlerinin hiç değişmeden yüzyıllarca aynı biçimde korunduğu
- Söyleyenin bilinmediği, ortak bellekte yaşayıp ağızdan ağıza aktarıldığı
- Sözlerinin hiçbir zaman bir ezgiyle birlikte söylenmediği
- Tek bir ozan tarafından bir hükümdar için yazıldığı
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Anonim, yazarı (söyleyeni) bilinmeyen ve topluluğun ortak üretimi olarak yaşayan eser demektir.
2. Türküler yazıyla değil sözlü olarak aktarıldığı için her söyleyen onu biraz değiştirir; ortak bellekte yaşar.
3. A şıkkındaki "yalnızca köy ve kadın" sınırlaması yanlıştır, B şıkkı varyantlara aykırıdır, D şıkkı ise türkünün tanımına terstir (türkü ezgiyle söylenir).
Doğru cevap: C.