10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Dünden Bugüne
Mesnevi
Destanlar sözlü gelenekte doğup halk hikâyeleriyle sürdü; bir gün bu uzun anlatı yazıya geçti ve şairin adını taşıyan, her beyti kendi içinde kafiyeli, binlerce beyite uzanabilen yeni bir tür doğdu: mesnevi. Bu konuda bir mesnevinin biçimini (beyit, aa bb cc kafiye düzeni, bölümler), konularını, üslubunu ve destandan mesneviye uzanan dönüşümü inceleyeceksin. Konuyu bitirdiğinde bir mesnevi parçasına bakıp türünü gerekçesiyle belirleyebilecek, onu destan ve halk hikâyesiyle karşılaştırabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.10.3.2.1. (TDE2.1.1 ve TDE2.1.2) Mesnevi okumaya başlamadan önce başlık, ön söz ve bölüm adlarından türü ve konuyu tahmin eder; uzun bir anlatı için uygun okuma stratejisini seçer.
- TDE.10.3.2.2. (TDE2.2.1 ve TDE2.2.2) Destan ve halk hikâyesi hakkındaki ön bilgilerini mesnevi ile ilişkilendirir; Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerin anlamını bağlamdan çıkarır.
- TDE.10.3.2.2. (TDE2.2.3) Bir mesnevi parçasının konusunu, ana duygusunu, yazarın amacını ve iletiyi sunuş biçimini (didaktik üslup, alegori, hikâye içinde hikâye) belirler; teşhis ve intak gibi söz sanatlarını bulur.
- TDE.10.3.2.2. (TDE2.2.4 ve TDE2.2.5) Mesnevi ile destanı ve halk hikâyesini içerik, şekil, dönem, zihniyet, üslup ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırır; mesnevileri konularına göre sınıflandırır.
- TDE.10.3.2.3. (TDE2.3.1 ve TDE2.3.2) Beyit birimini, aa bb cc uyak düzenini ve bölüm planını belirler; mesnevinin biçim özelliklerinin yazıldığı dönemle ve şairin amacıyla ilişkisini açıklar.
- TDE.10.3.2.4. (TDE2.4.1 ve TDE2.4.2) Okuduğu mesnevi parçasını kendi ölçütlerine göre değerlendirir; kahramanın davranışlarını gerekçelendirerek yorumlar ve eserin iletisini kendi dünyasıyla ilişkilendirir.
Konu anlatımı
Bağlam: Uzun Anlatı Yazıya Geçiyor
Mesnevi Nedir? Kökeni ve Türk Edebiyatına Gelişi
Biçim Özellikleri: Beyit, Ölçü ve Uyak Düzeni
Mesnevinin Bölüm Planı
Konularına Göre Mesneviler
Destandan Mesneviye: Dönüşümün Yönü
Üslup: Didaktik Anlatım, Hikâye İçinde Hikâye ve Alegori
Metin İncelemesi: Neyin Şikâyeti ve Leylâ vü Mecnûn'un İskeleti
Karşılaştırma ve Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Mesnevi
- Her beyti kendi içinde kafiyeli (aa bb cc), aruzla yazılan ve uzun olayları anlatmaya elverişli divan edebiyatı nazım şekli.
- Beyit
- İki mısradan oluşan, divan şiirinin temel nazım birimi.
- Uyak düzeni (aa bb cc)
- Mesnevide her beytin iki mısrasının kendi arasında kafiyelenmesi ve her beyitte yeni bir kafiyeye geçilmesi.
- Sebeb-i telif
- Şairin eserini neden yazdığını açıkladığı bölüm.
- Hamse
- Aynı şairin yazdığı beş mesnevinin bir araya getirilmesiyle oluşan eser.
- Didaktik üslup
- Okura öğüt vermeyi, bilgi ve ahlak öğretmeyi amaçlayan öğretici anlatım biçimi.
- Alegori
- Soyut kavramların kişileştirilmesiyle ya da simgelerle ikinci bir anlamın anlatıldığı sembolik anlatım.
- Teşhis ve intak
- İnsan olmayan varlığa insan özelliği vermek (teşhis) ve onu konuşturmak (intak).
- Âgâz-ı dâstân
- Mesnevide asıl hikâyenin başladığı bölüm.
Örnek soru
Bir şiirin ilk üç beytinin mısra sonları şöyledir:
1. beyit: nûr – sürûr
2. beyit: gurbete – himmete
3. beyit: cân – revân
Bu parçadaki uyak düzeni ve şiirin nazım şekli aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- aa ba ca düzeni; gazel ya da kaside
- aaba düzeni; rubâî biçimindeki dörtlük
- aa bb cc düzeni; mesnevi
- abab düzeni; çapraz uyaklı halk şiiri
- aaaa düzeni; tek kafiyeli murabba
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Her beytin iki mısra sonu kendi arasında kafiyelidir: nûr-sürûr, gurbete-himmete, cân-revân.
2. Üç beyitte üç ayrı kafiye vardır; bir beyitten diğerine kafiye değişir. Bu düzen aa bb cc şeklinde yazılır.
3. Beyit birimiyle yazılan ve her beytin kendi içinde kafiyelendiği şiir mesnevidir.
Doğru cevap C. Gazel ve kasidede (A) ilk beyitten sonra her beytin yalnızca ikinci mısrası ilk kafiyeyi tekrar eder; burada kafiye sürekli değişiyor. Rubâî (B) dört mısralık tek bir birimdir.