10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Nesillerin Mirası
Tanzimat Dönemi Şiiri
Tanzimat şiiri, Türk edebiyatının yüzyıllarca süren divan ve halk şiiri mirasının Batı ile karşılaştığı ilk büyük kırılma noktasıdır. Bu konuda şiirin konusunun, dilinin ve ahengin siyasi ve toplumsal değişimle nasıl dönüştüğünü, 1. ve 2. dönem şairlerini ve şiir tahlilinin adımlarını öğrenirsin. Sonunda bir Tanzimat şiirini okuyup dönemini, temasını, dil ve anlatım özelliklerini gerekçeleriyle belirleyebilirsin.
Kazanımlar
- TDE.10.4.2.1. Başlık, şair adı ve yıl bilgisinden hareketle bir Tanzimat şiirinin dönemini ve temasını okumadan önce tahmin eder; okuma amacına uygun strateji seçer (TDE2.1.1, TDE2.1.2).
- TDE.10.4.2.2. Şiirdeki sözcüklerin anlamını bağlamdan çıkarır; tema, ana duygu, yardımcı düşünceler ve söz sanatlarını belirleyerek şiiri özetler (TDE2.2.2, TDE2.2.3, TDE2.2.6).
- TDE.10.4.2.2. Okuduğu şiiri 1. ve 2. dönem ölçütlerine (içerik, şekil, dil, kafiye anlayışı, zihniyet) göre karşılaştırır ve sınıflandırır (TDE2.2.4, TDE2.2.5).
- TDE.10.4.2.3. Şiirin tema, nazım biçimi, ölçü, kafiye ve dil özelliklerini dönemin siyasi, sosyal ve kültürel değişimleriyle ve şairin sanat anlayışıyla ilişkilendirir (TDE2.3.1, TDE2.3.2).
- TDE.10.4.2.4. Şiire yönelik beğeni ve eleştirilerini gerekçelendirir; şairin amacı ile kendi düşünceleri arasındaki benzerlik ve farkları açıklar (TDE2.4.1, TDE2.4.2).
Konu anlatımı
Okumaya Başlamadan: Amaç ve Tahmin
Bağlam: Tanzimat'ın Siyasi ve Kültürel Ortamı
Nesillerin Mirası: Ne Taşındı, Ne Bırakıldı?
1. Dönem Tanzimat Şiiri (1860-1876)
2. Dönem Tanzimat Şiiri (1876-1896)
Dönemin Tartışmaları: Eski mi, Yeni mi?
Karşılaştırma Tablosu
Şiir Tahlilinin Adımları
Metin İncelemesi: Dönem Üslubunda İki Örnek
Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Tanzimat
- 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile başlayan Batılılaşma ve yenileşme hareketi; edebiyatta 1860'tan 1896'ya uzanan dönem.
- Tercüman-ı Ahvâl
- Şinasi ile Agâh Efendi'nin 1860'ta çıkardığı gazete; Tanzimat edebiyatının başlangıcı sayılır.
- Sanat toplum içindir
- Sanatın halkı eğitme ve topluma yön verme görevi olduğunu savunan anlayış; 1. dönem Tanzimat şiirinin özelliği.
- Sanat sanat içindir
- Sanatın başlı başına güzeli ve duyguyu dile getirdiğini savunan anlayış; 2. dönem Tanzimat şiirinin özelliği.
- Kafiye göz içindir
- Kafiyenin yazıdaki harf benzerliğine göre kurulduğunu savunan divan geleneği anlayışı.
- Kafiye kulak içindir
- Kafiyede sesin benzerliğinin yeterli olduğunu savunan, Ekrem öncülüğündeki yeni anlayış.
- Hürriyet Kasidesi
- Namık Kemal'in kaside biçimiyle yazdığı, hükümdar yerine hürriyeti öven en bilinen şiiri.
- Makber
- Abdülhak Hamit'in eşinin ölümü üzerine yazdığı, ölüm ve varlık-yokluk sorularını işleyen eseri (1885).
- Tanzimat bocalaması
- Şairlerin eski ile yeni arasında tutarsızlığa düşmesi; en bilinen örneği Ziya Paşa'dır.
- Zemzeme - Demdeme
- Ekrem'in Zemzeme'si ile Muallim Naci'nin Demdeme'si arasındaki kafiye ve şiir anlayışı tartışması.
Örnek soru
Tanzimat edebiyatının başlangıcı olarak kabul edilen gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
- Tanzimat Fermanı'nın (Gülhane Hatt-ı Hümayunu) ilanı
- Islahat Fermanı'nın ilanı
- Şinasi ile Agâh Efendi'nin Tercüman-ı Ahvâl gazetesini çıkarması
- Kanun-ı Esasi'nin ilanı
- Servetifünun dergisinin yayımlanmaya başlaması
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Tanzimat Fermanı (1839) siyasi bir reform belgesidir; edebiyatın başlangıcı değil, edebiyatı etkileyen siyasi ortamdır.
2. Edebiyat tarihlerinde Tanzimat edebiyatının başlangıcı, Şinasi ile Agâh Efendi'nin 1860'ta çıkardığı Tercüman-ı Ahvâl gazetesi kabul edilir. Gazete, edebiyatı geniş okur kitlesine ulaştırmış ve yeni bir yazı dilinin zeminini hazırlamıştır.
3. Islahat Fermanı (1856) ve Kanun-ı Esasi (1876) siyasi olaylardır; Servetifünun ise Tanzimat'tan sonraki dönemin başlangıcıdır.
Doğru cevap C. En güçlü çeldirici A şıkkıdır: Fermanın edebiyatı dolaylı olarak etkilemesi, onu edebiyatın başlangıcı yapmaz.