10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 4. Ünite: Nesillerin Mirası
Dede Korkut Hikâyeleri
Dede Korkut Hikâyeleri, Oğuz Türklerinin yüzyıllarca sözle yaşattığı, sonra yazıya geçirilen, destandan halk hikâyesine geçişin en önemli örneği sayılan anlatılardır. Bu konuda eserin yapısını, Dede Korkut'un işlevini, olağanüstülük ve sözlü kültür izlerini, soylama ve dua bölümlerini çözümleyecek; İslamiyet öncesinden gelen ve İslamî dönemde eklenen kültürel unsurları ayırt edeceksin. Okuma sonunda bir boyu tahmin, çıkarım, karşılaştırma ve değerlendirme basamaklarıyla kendi başına okuyabilecek hâle geleceksin.
Kazanımlar
- TDE.10.4.2.1. Dede Korkut boyunun adından ve türünden hareketle içeriğe yönelik tahminde bulunur; okuma amacına uygun strateji seçer ve tahminlerini okuma sonunda metinle karşılaştırır.
- TDE.10.4.2.2. Boydaki olayların neden-sonuç ilişkisini, ana düşünceyi ve açık ile örtük iletileri belirler; olağanüstü unsurları gerçekçi unsurlardan ayırt eder.
- TDE.10.4.2.2. Dede Korkut Hikâyeleri'ni destan ve halk hikâyesi ölçütlerine göre karşılaştırır ve eserin neden geçiş dönemi ürünü sayıldığını gerekçelendirir.
- TDE.10.4.2.3. Hikâyedeki yapı unsurlarını (olay örgüsü, kişiler, zaman, mekân, anlatıcı) ve nesir-nazım, seci, kalıp söz gibi sözlü kültür izlerini belirler; soylama ile duanın işlevini açıklar.
- TDE.10.4.2.3. Eserdeki değişmeden kalan ve değişen kültürel unsurları (inanç, ölüm anlayışı, savaş, aile, doğa) dönemin toplumsal ve dinî değişimiyle ilişkilendirir.
- TDE.10.4.2.4. Kahramanların davranışlarını kendini onların yerine koyarak anlamlandırır; eserin millî ve evrensel değerlerini günümüzle ilişkilendirip gerekçeli olarak değerlendirir.
Konu anlatımı
Okumadan Önce: Nesillerin Mirası ve Tahmin
Eserin Genel Tanıtımı ve Nüshaları
Dede Korkut Kimdir? Hikâyelerdeki İşlevi
Boyun Yapısı: Olay Örgüsü, Kişiler, Zaman, Mekân, Anlatıcı
Olağanüstülük: Gerçek ve Kurgu
Sözlü Kültür İzleri, Dil ve Anlatım
Soylama ve Dua
Değişmeden Kalan ve Değişen Kültürel Unsurlar
Destandan Halk Hikâyesine: Karşılaştırma
Metin İncelemesi: Deli Dumrul Boyunu Çözümleme
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Boy
- Dede Korkut Hikâyeleri'ndeki her bir hikâyeye verilen ad; her boy kendi içinde bütündür.
- Dede Korkut
- Oğuz toplumunun bilge ozanı; ad koyar, danışmanlık eder, her boyun sonunda gelip dua ederek hikâyeyi kapatır; hikâyelerin kahramanı değil, çerçeve kişisidir.
- Olağanüstülük
- Gerçek hayatta mümkün olmayan olay, varlık ya da güçlerin anlatıda yer alması (Tepegöz, Azrail ile pazarlık).
- Sözlü kültür
- Edebî ürünlerin yazıdan önce ozanlar aracılığıyla kuşaktan kuşağa sözle aktarıldığı kültürel ortam.
- Seci
- Düzyazı içinde cümle sonlarının aynı ek ya da seslerle uyaklanması.
- Soylama
- Hikâyelerdeki ritmik, uyaklı manzum konuşma parçası; kahraman ya da ozan duygusunu, yiğitliğini veya soyunu bu biçimde dile getirir.
- Dua (alkış)
- Dede Korkut'un boyun sonunda söylediği hayır dileği; doğa varlıklarının ve dinleyicinin sonsuzluğunu diler.
- Nesir-nazım karışıklığı
- Olayın nesirle, kahramanların konuşmasının ve duygu yoğunluğunun nazımla anlatılması.
- Geçiş dönemi eseri
- Destan ile halk hikâyesi özelliklerini, eski inançla İslamî unsurları birlikte taşıyan eser.
- Anonim
- Yazarı bilinmeyen; toplumun ortak ürünü olarak sözlü gelenekte oluşan.
Örnek soru
Dede Korkut Hikâyeleri'nin yazma nüshalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Vatikan nüshası Dresden nüshasından daha kapsamlıdır ve on iki boy içerir.
- Her iki nüsha da Türkiye'deki kütüphanelerde saklanır ve aynı sayıda boy içerir.
- Dresden nüshasında bir önsöz ve on iki boy, Vatikan nüshasında bir önsöz ve altı boy vardır.
- Dresden nüshası yalnızca nazım parçalarından, Vatikan nüshası yalnızca nesirden oluşur.
- Her iki nüshada da boylar Dede Korkut'un kendi yazdığı kayıtlar olarak yer alır.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Eserin iki temel nüshası vardır: Almanya'daki Dresden nüshası ve İtalya'daki Vatikan nüshası.
2. Dresden nüshası daha kapsamlıdır: bir önsöz ve on iki boy içerir. Vatikan nüshasında ise bir önsöz ve altı boy bulunur.
3. Bu nedenle doğru ifade C seçeneğidir.
A seçeneği tersini söylediği için, D seçeneği nüshaların biçimini yanlış tanımladığı için, E seçeneği ise eserin anonim olduğu bilgisiyle çeliştiği için yanlıştır. En çok karıştırılan çeldirici B seçeneğidir: nüshalar Türkiye'de değil Almanya ve İtalya'dadır.