10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 2. Ünite: Kelimelerin Ritmi
Zamirler
Zamirler (adıllar), ismin yerini tutan ve ismin girdiği çekimlere girebilen sözcüklerdir. Gazelde "ben" ile "sen", saf şiirde "o" ile "bu" gibi küçük sözcükler söyleyen kişiyi, seslenilen kişiyi ve uzaktaki gizemi belirler. Bu konuda zamirlerin türlerini tanıyacak, her zamirin metinde neyi karşıladığını (göndergesini) bulacak ve zamir seçiminin ritme, anlatıma ve üsluba katkısını yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- TDE.10.2.2.3. Gazel, saf şiir ve ara metinlerde geçen zamirleri belirler; kişi, işaret, belgisiz, soru zamirlerini ve ek hâlindeki ilgi zamirini (-ki) ayırt eder. (TDE2.3.1)
- TDE.10.2.2.3. Zamir ile sıfat arasındaki farkı, sözcüğün cümledeki işlevine bakarak açıklar; "bu", "şu", "o", "bazı" gibi sözcüklerin hangi durumda zamir olduğunu gösterir. (TDE2.3.1)
- TDE.10.2.2.3. Bir zamirin metindeki göndergesini (hangi varlığı karşıladığını) bulur ve gönderimin metnin anlamını nasıl kurduğunu açıklar. (TDE2.3.2)
- TDE.10.2.2.3. Zamir kullanımının dizenin hece sayısına, vurgusuna ve söyleyiş tonuna katkısını yorumlar; gizli özneyi ve kişi eklerini ritim bağlamında değerlendirir. (TDE2.3.2)
- TDE.10.2.2.3. Gazelde ve saf şiirde zamir kullanımının söyleyen kişi, seslenilen kişi ve belirsizlik bakımından üsluba katkısını karşılaştırır. (TDE2.3.2)
Konu anlatımı
Zamir Neden Önemli? Şiirde "Ben", "Sen" ve "O"
Zamir Nedir? Tanım, Çekim ve İşlev
Sözcük Hâlindeki Zamirler: Kişi, İşaret, Belgisiz, Soru
Ek Hâlindeki Zamirler: İyelik Eki ve İlgi Zamiri (-ki)
Zamir mi, Sıfat mı? İşleve Bak
Gönderim: Gazelde "Ben", "Sen" ve "O"
Zamir, Ritim ve Anlatım: Küçük Sözcüklerin Büyük Etkisi
Gazel ve Saf Şiirde Zamir Kullanımı: Karşılaştırma
Metin İncelemesi: Zamirleri Okuma Rehberi
Sık Yapılan Hatalar ve Karıştırılan Noktalar
Anahtar terimler
- Zamir (Adil)
- İsmin yerini tutan, isim çekimlerine girebilen ve cümlede isim görevlerini üstlenebilen sözcük.
- Gönderge ve Gönderim
- Zamirin metinde karşıladığı varlık ve zamirle bu varlık arasındaki bağ; önceye ya da sonraya yönelebilir.
- Kişi Zamiri
- İnsanın yerini tutan zamir: ben, sen, o, biz, siz, onlar; dönüşlülük zamiri "kendi" de bu gruptadır.
- İşaret Zamiri
- İsmin yerini göstererek tutan zamir: bu, şu, o, bunlar, burası; "o" insan dışı varlık için kullanıldığında işaret zamiridir.
- Belgisiz Zamir
- Yerini tuttuğu varlığın kim ya da kaç olduğu belli olmayan zamir: herkes, kimse, hepsi, biri, bazısı.
- Soru Zamiri
- İsmin yerini soru yoluyla tutan zamir: kim, ne, hangisi, kaçı.
- İlgi Zamiri (-ki)
- Önceden geçmiş bir ismin yerini tutan ve bitişik yazılan -ki eki: benimki, seninki.
- İyelik Eki
- İsme eklenerek kime ait olduğunu bildiren ek (-ım, -ın, -ı); kişi zamirinin görevini ek üstlenmiş olur.
- Gizli Özne
- Yazılmayan ama fiilin kişi ekinden anlaşılan özne; şiirde dizeyi kısaltır ve doğrudan hitap duygusu verir.
- Hece Ölçüsü
- Dizedeki hece sayısına dayanan ritim kuralı; zamir eklemek ya da çıkarmak ölçüyü değiştirir.
Örnek soru
Zamirlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
- İsmin yerini tutarlar.
- İsim çekim eklerini alabilirler.
- Bir ismi niteleyerek ona anlam bakımından ek bilgi katarlar.
- Cümlede özne ve nesne görevinde kullanılabilirler.
- Anlamlarını metindeki ya da bağlamdaki bir göndergeden alırlar.
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Zamir, ismin yerini tutan sözcüktür; isim gibi çekim eki alır ve cümlede özne, nesne, tamlayan gibi görevler üstlenir.
2. Anlamını önceki ya da sonraki metindeki bir göndergeden alması da zamirin temel özelliğidir.
3. Bir ismi niteleyip ona ek bilgi katan sözcük zamir değil sıfattır. "Bu telefon" sözünde "bu" ismi niteler; "Bunu al" cümlesinde ise ismin yerini tutar.
Sonuç: Niteleme görevi sıfata aittir, bu yüzden C şıkkı zamir için söylenemez. Diğer şıklar zamirin doğru özellikleridir.