10. Sınıf Felsefe · 2. Ünite: Felsefe, Mantık ve Argümantasyon
Akıl Yürütme, Argüman ve Argümanın Yapısı
"Çünkü", "bu yüzden", "öyleyse" gibi sözcükleri her gün kullanırsın; her biri bir akıl yürütmenin izidir. Bu konuda akıl yürütmenin üç türünü (tümdengelim, tümevarım, analoji) ayırt edecek, günlük konuşmadaki bir ifadeyi öncül ve sonuç parçalarına (P ve C) ayırıp yeniden ifade etmeyi öğrenecek ve bir argümanın tutarlı olup olmadığını sınayacaksın. Sonunda bir metne baktığında "Hangi iddia hangi gerekçeye dayanıyor?" sorusunu cevaplayabileceksin.
Kazanımlar
- FEL.10.2.2.a. Akıl yürütme türlerini (tümdengelim, tümevarım, analoji) ayırt eder; argüman ve tutarlılık kavramlarını inceler.
- FEL.10.2.2.b. Günlük dildeki ifadeleri bağlamından koparmadan öncül ve sonuç bileşenlerine ayırarak P ve C gösterimiyle yazar.
- FEL.10.2.2.c. Bir ifadeyi anlamını değiştirmeden, kendi cümleleriyle nesnel ve doğru biçimde yeniden ifade eder.
- FEL.10.2.2.a. Bir argümanda sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkıp çıkmadığını karşı örnek aramayla sınar.
Konu anlatımı
Bağlam: Her Gün Argüman Kuruyorsun
Akıl Yürütme ve Argüman
Akıl Yürütme Türleri: Tümdengelim, Tümevarım, Analoji
Tutarlılık ve Sınama: Sonuç Gerçekten Çıkıyor mu?
Günlük Dili Öncül–Sonuç Yapısına Dönüştürmek (P ve C)
Anlamı Değiştirmeden Yeniden İfade Etmek
Çözümlü Örnekler
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Akıl yürütme
- Bilinen önermelerden hareketle yeni bir önermeye ulaşma işlemi.
- Argüman
- Bir sonucu desteklemek için sunulan öncüller ile sonuçtan oluşan akıl yürütmenin dile getirilmiş hâli.
- Öncül (P)
- Sonucu desteklemek için kabul edilen önerme.
- Sonuç (C)
- Öncüllerden çıkarılmak istenen iddia.
- Tümdengelim
- Genelden özele giden, sonucun öncüllerden zorunlu çıkmasının amaçlandığı akıl yürütme.
- Tümevarım
- Özel gözlemlerden genellemeye giden, sonucu olasılıklı akıl yürütme.
- Analoji
- İki şey arasındaki benzerlikten, birindeki özelliğin ötekinde de bulunduğu sonucuna varma.
- Tutarlılık
- Bir ifadeler kümesinin birbiriyle çelişmemesi.
- Geçerlilik
- Öncüller doğruyken sonucun yanlış olmasının imkânsız olduğu tümdengelim özelliği.
- Sağlam argüman
- Hem geçerli hem de öncülleri doğru olan tümdengelimsel argüman.
- Yeniden ifade
- Bir ifadeyi anlamını değiştirmeden, kendi cümleleriyle nesnel ve doğru biçimde yeniden yazmak.
Örnek soru
Tümevarımla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- Genelden özele gider; sonuç öncüllerden zorunlu olarak çıkar.
- İki şey arasındaki benzerlikten hareket eder.
- Öncüller doğruysa sonuç kesinlikle doğrudur.
- Yalnızca matematik alanında kullanılır.
- Özel gözlemlerden genellemeye gider; sonuç olasılıklıdır.
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Tümevarım özelden genele giden akıl yürütmedir.
2. Gözlem sayısı arttıkça sonuç güçlenir, ama yeni bir gözlem sonucu çürütebileceği için sonuç olasılıklıdır, zorunlu değildir.
3. A şıkkı tümdengelimi, B şıkkı analojiyi anlatır; C ve D şıkları hatalıdır. Cevap: E.