10. Sınıf Felsefe · 2. Ünite: Felsefe, Mantık ve Argümantasyon
Mantık, Akıl İlkeleri ve Önerme
Bir tartışmada "Sen demin başka şey söylemiştin!" ya da "Bunun gerekçesi ne?" dediğinde farkında olmadan mantığın kurallarına başvurursun. Bu konuda mantığın farklı tanımlarını, bütün doğru düşünmenin dayandığı akıl ilkelerini ve mantığın en küçük birimi olan önermeyi inceleyeceksin. Sonunda bir ifadenin önerme olup olmadığını, doğru ya da yanlış olduğunu ve hangi akıl ilkesine uyup uymadığını gerekçeleriyle söyleyebileceksin.
Kazanımlar
- FEL.10.2.2.a. Mantığın farklı tanımlarını karşılaştırarak mantıkla ilgili temel kavramları (mantık, akıl ilkeleri, önerme, doğruluk) inceler.
- FEL.10.2.2.a. Özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı ve yeter sebep ilkelerini günlük durumlardaki örneklerinde ayırt eder; bir durumun ilkeye uyduğunu ya da ilkeyi ihlal ettiğini gerekçelendirir.
- FEL.10.2.2.a. İfadeleri önerme olan ve önerme olmayan olarak sınıflandırır; önermelerin doğru ya da yanlış olmasını doğruluk kavramıyla açıklar.
- FEL.10.2.2.a. Bir tartışmada akıl ilkelerinin ihlalini fark eder ve düzeltme önerir.
Konu anlatımı
Bağlam: Her Tartışmanın Görünmez Kuralları
Mantık Nedir? Farklı Tanımlar
Akıl İlkeleri
Önerme Nedir?
Çözümlü Örnekler
Akıl İlkeleri Neden Önemlidir?
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Mantık
- Doğru düşünmenin ve geçerli çıkarımın kurallarını inceleyen bilim; düşüncenin içeriğini değil biçimini ele alır.
- Akıl ilkeleri
- Bütün düşünmenin dayandığı, kanıtlanmaya ihtiyaç duymayan temel kurallar (özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı, yeter sebep).
- Özdeşlik ilkesi
- Bir şey kendisiyle özdeştir; bir kavram akıl yürütme boyunca aynı anlamda kullanılmalıdır.
- Çelişmezlik ilkesi
- Bir önerme aynı anda ve aynı bakımdan hem doğru hem yanlış olamaz.
- Üçüncü hâlin imkânsızlığı
- Bir önerme ya doğrudur ya yanlıştır; üçüncü bir durum yoktur.
- Yeter sebep ilkesi
- Var olan ya da doğru kabul edilen her şeyin yeterli bir nedeni ya da gerekçesi vardır.
- Önerme
- Doğru ya da yanlış olduğu söylenebilen, yargı bildiren ifade.
- Doğruluk değeri
- Bir önermenin doğru ya da yanlış olması; önermenin gerçeğe uygunluğuna bağlıdır.
- Çelişik önermeler
- Biri doğruysa ötekinin mutlaka yanlış, biri yanlışsa ötekinin mutlaka doğru olduğu iki önerme.
Örnek soru
Mantık, "doğru düşünmenin kurallarını inceleyen bilim" olarak tanımlandığında en çok hangi yönü öne çıkarılmış olur?
- Duygu ve hayal gücünün düşünmeye katkısını
- Bilgilerin yalnızca deneyle doğrulanmasını
- Akıl yürütmenin tutarlı olması için uyulması gereken biçimsel kuralları
- Dilin tarihsel gelişimini ve sözcük kökenlerini
- Toplumun ahlaki değerlerini ve davranış kurallarını
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Bu tanımda mantık, düşünmenin kurallarını inceler; yani akıl yürütmenin hangi koşulda düzgün (tutarlı) olduğuna bakar.
2. A ve E şıkları mantığın konusu değildir; B şıkkı deneysel bilimlerin yöntemini, D şıkkı dil biliminin konusunu anlatır.
3. C şıkkı mantığın biçimsel kurallar yönünü doğru verir. Cevap: C.
Çeldirici analizi: B şıkkı "bilim" sözcüğünden yola çıkıp mantığı deneysel bilimlerle karıştırır.