10. Sınıf Fizik · 4. Ünite: Dalgalar
Dalgaların Temel Kavramları ve Sınıflandırılması
Su yüzeyine düşen bir damla, bir ipi sallayınca ilerleyen kıvrım, konuşurken duyduğumuz ses ve telefonumuzun sinyali birer dalgadır. Bu konuda dalga tepesi, çukuru, dalga boyu, genlik, periyot, frekans ve yayılma süratini nasıl tanımlayıp ölçeceğini öğrenecek, ardından dalgaları titreşim doğrultusuna ve taşıdıkları enerjiye göre enine, boyuna, hem enine hem boyuna, mekanik ve elektromanyetik olarak adlandırıp gruplayacaksın.
Kazanımlar
- FİZ.10.4.2. Dalga tepesi, çukuru, dalga boyu, genlik, periyot ve frekansı dalga şekli ve grafik üzerinde tanımlar; cetvel ve kronometreyle ölçerek bulur.
- FİZ.10.4.2. Dalganın yayılma süratini aldığı yolun geçen süreye oranı ile ve $v = \lambda f$ bağıntısıyla ölçüm verilerinden bulur.
- FİZ.10.4.2. Dalga boyu ve genlik gibi niteliklerin hangisinin kaynağa, hangisinin ortama bağlı olduğunu belirleyerek kavramları ilişkilendirir.
- FİZ.10.4.3. Dalgaları ortam taneciklerinin titreşim doğrultusuna göre enine, boyuna ve hem enine hem boyuna olarak ayırır.
- FİZ.10.4.3. Dalgaları taşıdığı enerjiye göre mekanik ve elektromanyetik olarak adlandırır; verilen örnekleri iki ölçüte göre gruplandırır.
Konu anlatımı
Dalga nedir? Enerji taşır, madde taşımaz
Dalganın şekli: tepe, çukur, dalga boyu ve genlik
Dalganın zamanla ilişkisi: periyot, frekans ve yayılma sürati
Grafik okuma: fotoğraf ve film
Çözümlü örnekler
Dalgaların sınıflandırılması: titreşim doğrultusu
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Simülasyonda dene
Anahtar terimler
- Dalga
- Bir titreşimin ortamda ya da boşlukta yayılması; enerji taşır, madde taşımaz.
- Dalga tepesi / çukuru
- Dalganın denge konumundan en yüksek / en alçak noktası.
- Dalga boyu (λ)
- Ardışık iki tepe (ya da çukur) arasındaki uzaklık.
- Genlik (A)
- Denge konumundan tepeye (ya da çukura) olan uzaklık.
- Periyot (T)
- Dalgadaki bir noktanın bir tam titreşiminin süresi.
- Frekans (f)
- Bir saniyedeki tam titreşim sayısı; f = 1/T, birimi Hz.
- Yayılma sürati (v)
- Dalganın birim zamanda aldığı yol; v = λ·f, ortama bağlıdır.
- Enine dalga
- Titreşim doğrultusu yayılma doğrultusuna dik olan dalga.
- Boyuna dalga
- Titreşim doğrultusu yayılma doğrultusuna paralel olan dalga.
- Mekanik dalga
- Yayılmak için maddesel ortam gerektiren dalga; boşlukta yayılamaz.
- Elektromanyetik dalga
- Elektrik ve manyetik alan titreşimiyle yayılan, boşlukta da ilerleyen dalga.
Örnek soru
Bir dalganın dalga boyu aşağıdakilerden hangisidir?
- Dalganın bir saniyede aldığı yol
- Denge konumundan tepeye olan uzaklık
- Bir tam titreşimin süresi
- Ardışık iki dalga tepesi arasındaki uzaklık
- Bir saniyedeki titreşim sayısı
Doğru cevap: D
Çözüm
Dalga boyu bir uzunluktur ve dalganın bir tam desenini anlatır.
1. Ardışık iki tepe (ya da iki çukur) arasındaki uzaklık dalga boyudur ($\lambda$).
2. A şıkkı yayılma süratini, B genliği, C periyodu, E frekansı tanımlar.
Cevap: D. En sık karıştırılan B şıkkıdır: genlik denge konumundan tepeye ölçülür, dalga boyu ise tepeden tepeye.