10. Sınıf Fizik · 4. Ünite: Dalgalar
Periyodik Hareketler
Kalbin atışı, salıncağın gidip gelmesi, duvar saatinin sarkacı ve gitar telinin titreşimi aynı şeyi yapar: aynı hareketi belirli zaman aralıklarıyla tekrarlar. Bu konuda periyodik ve salınım hareketlerini tanıyacak, periyot ile frekansı sayarak ve ölçerek bulacak, yay sarkacı ile basit sarkaçla yaptığın deneyimlerden çıkarım yapıp bu çıkarımı sorgulayacaksın.
Kazanımlar
- FİZ.10.4.1. Günlük hayattaki ve deneylerdeki periyodik hareketleri (yay sarkacı, basit sarkaç, salıncak) gözden geçirir ve periyodik olup olmadıklarını gerekçesiyle belirler.
- FİZ.10.4.1. Salınım hareketini denge konumu, genlik ve tam salınım kavramlarıyla tanımlar; periyodik olduğu hâlde salınım olmayan hareketlere örnek verir.
- FİZ.10.4.1. Tam salınım sayısı ve süreden periyodu ile frekansı bulur; periyot ile frekansın birbirinin tersi olduğunu kullanır.
- FİZ.10.4.1. Yay sarkacı ve basit sarkaçla yapılan deneylerin verilerinden (tablo, grafik) hangi niceliğin periyodu etkilediğine dair çıkarım yapar.
- FİZ.10.4.1. Ulaştığı çıkarımı değişkenlerin kontrolü, tekrarlı ölçüm ve alternatif açıklamalar açısından değerlendirir.
Konu anlatımı
Günlük hayatta tekrar eden hareketler
Periyodik hareket ve salınım hareketi
Periyot ve frekans
Yay sarkacı ve basit sarkaç: deneyimlerimiz
Çözümlü örnekler
Deneyimden çıkarım yapma ve çıkarımı değerlendirme
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Simülasyonda dene
Anahtar terimler
- Periyodik hareket
- Eşit zaman aralıklarında aynı biçimde kendini tekrar eden hareket.
- Salınım hareketi
- Bir denge konumu çevresinde aynı yolu gidip gelerek yapılan periyodik hareket.
- Denge konumu
- Salınan cismin dışarıdan etki olmadığında duracağı merkez konum.
- Genlik
- Salınan cismin denge konumundan ulaştığı en uzak noktaya olan uzaklığı.
- Tam salınım
- Cismin bir noktadan başlayıp aynı noktadan, aynı yönde ilk kez yeniden geçmesi.
- Periyot
- Bir tam salınımın süresi; birimi saniye. T = t / N.
- Frekans
- Bir saniyedeki tam salınım sayısı; birimi hertz (Hz). f = 1 / T.
- Yay sarkacı
- Yaya bağlı cismin denge konumu çevresinde yaptığı salınım düzeneği.
- Basit sarkaç
- Hafif bir ipin ucuna bağlı küçük cismin düşey konum çevresinde yaptığı salınım düzeneği.
Örnek soru
Aşağıdaki hareketlerden hangisi periyodik değildir?
- Duvar saatinin sarkacının gidip gelmesi
- Yaya asılı bir cismin yukarı aşağı titreşmesi
- Serbest bırakılan taşın yere düşmesi
- Dünya'nın Güneş çevresinde dolanması
- Metronomun çubuğunun sağa sola gitmesi
Doğru cevap: C
Çözüm
Periyodik hareket, eşit zaman aralıklarında aynı biçimde tekrar eden harekettir.
1. Sarkacın gidip gelmesi, yaydaki titreşim ve metronom çubuğu aynı yolu tekrar tekrar izler: periyodiktir.
2. Dünya'nın Güneş çevresindeki dolanması her yıl aynı biçimde tekrarlanır: periyodiktir (salınım olmasa da).
3. Serbest düşen taş yere çarpana kadar bir kez hızlanır; hareket tekrarlanmaz.
Cevap: C. En güçlü çeldirici D'dir; dolanma hareketi salınım değildir ama periyodiktir.