10. Sınıf Tarih · 2. Ünite: Beylikten Devlete Osmanlı (1299-1453)
Fethedilen Topraklarda İskân ve İstimalet Politikaları
Bir yeri fethetmek ile orada kalıcı olmak aynı şey değildir. Osmanlı, fethettiği Anadolu ve Rumeli topraklarında iskân (yerleştirme) ve istimalet (gönül alma, uzlaştırma) politikalarıyla, vakıflar, dervişler, aşiretler, akıncı uç beyleri ve Rum erenleri teşkilatlarının faaliyetleriyle kalıcı bir düzen kurdu. Bu konuda bu politikaların neler olduğunu, avantaj ve dezavantajlarını, kaynaklardaki farklı bakış açılarının nedenlerini ve bu kaynaklardaki bilgilerin sınırlılıklarını sorgulayacaksın.
Kazanımlar
- TAR.10.2.4. a) İskân ve istimalet politikalarına dair farklı kaynaklardaki bakış açılarının (Osmanlı kronikleri, Hristiyan ve yabancı anlatıları, resmî kayıtlar) nedenlerini sorgulayan sorular sorar.
- TAR.10.2.4. b) Tahrir defteri, vakfiye, kronik ve seyyah anlatısı gibi kaynaklardaki bilgilerin sınırlılıklarını (kimin, neden, neyi yazmadığını) belirler.
- TAR.10.2.4. c) Verilen kaynaklara dayanarak iskân ve istimalet politikalarının avantaj ve dezavantajlarına dair gerekçeli çıkarımlar yapar.
- Gaziyân-ı Rum, Ahiyân-ı Rum, Abdalân-ı Rum, Bacıyân-ı Rum, vakıflar, aşiretler ve akıncı uç beylerinin fethin kalıcılığına katkısını açıklar.
Konu anlatımı
Soru: Fetih neden kalıcı olur?
İskân politikası: nüfus nasıl yerleştirildi?
İstimalet politikası: gönül alma ve uzlaşma
Rum erenleri teşkilatları: Gaziyân, Ahiyân, Abdalân, Bacıyân
Vakıflar ve zaviyeler: imar ve yerleşme
Avantajlar ve dezavantajlar
Kaynaklardaki farklı bakış açıları ve bilginin sınırları
Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- İskân
- Nüfusun yeni ya da boşalmış topraklara yerleştirilmesi; fethi demografik olarak kalıcı kılma politikası.
- İstimalet
- Fethedilen halkın gönlünü alma ve uzlaştırma politikası (eman, dinî özgürlük, vergi kolaylığı, yerel görev).
- Eman
- Teslim olanlara verilen can ve mal güvencesi.
- Uç beyi (akıncı)
- Sınır bölgesinde akın ve fetih yapan ve fethettiği yerlerin yönetiminde etkili olan komutan; Evrenos ve Mihaloğulları gibi.
- Gaziyân-ı Rum
- Anadolu’daki gazi savaşçı topluluğu; sınırda akın, fetih ve savunma görevi.
- Ahiyân-ı Rum
- Esnaf ve sanatkârı örgütleyen, ahlak ve dayanışma ilkelerine dayanan Anadolu teşkilatı.
- Abdalân-ı Rum
- Zaviye kurup yeni köyler açan ve halkı kaynaştıran gezgin dervişler.
- Bacıyân-ı Rum
- Kadınları örgütleyen, dokuma ve yardımlaşma faaliyetleri yürüten teşkilat.
- Vakıf
- Mal ya da gelirin kalıcı olarak hayır işlerine (zaviye, imaret, cami, medrese) ayrılması.
- Tahrir defteri
- Nüfus ve vergi gelirlerinin yazıldığı sayım defteri.
Örnek soru
Osmanlı, Rumeli’de fethettiği Trakya’nın seyrek nüfuslu bölgelerine Anadolu’dan getirdiği Yörük aşiretlerini yerleştirdi. Bu sayede bölge hem üretime açıldı hem de sınır güvenliği güçlendi.
Bu uygulama aşağıdaki politikalardan hangisine örnektir?
- İskân
- İstimalet
- Devşirme
- Millet sistemi
- Kapitülasyon
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Nüfusun (aşiretlerin) fethedilen topraklara yerleştirilmesi iskân politikasıdır.
2. İstimalet halkın gönlünü alma politikasıdır, yerleştirme değildir. Devşirme Hristiyan çocukların kapıkulu olarak toplanmasıdır; kapitülasyon ve millet sistemi bu soruyla ilgisizdir.
Doğru cevap: İskân (A).