10. Sınıf Tarih · 2. Ünite: Beylikten Devlete Osmanlı (1299-1453)
Osmanlı İlim ve İrfan Geleneği: Şehirler, Kurumlar, Şahsiyetler
Bir devlet yalnızca kılıçla değil, medresesi, hastanesi, camisi, âlimi ve şeyhiyle de kurulur. Osmanlı’nın ilim ve irfan geleneği, Bursa, Edirne, Kütahya ve Amasya gibi şehirlerde; medrese, cami, darüşşifa ve imaret gibi kurumlarda; Şeyh Edebali, Davud-i Kayseri, Dursun Fakih, Emir Sultan ve Hacı Bayram Veli gibi şahsiyetlerin etrafında oluştu. Bu geleneğin Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu deneyimlerinden nasıl beslendiğini görecek ve şehirlerin, kurumların ve şahsiyetlerin rolüne dair kendi fikrini üretebileceksin.
Kazanımlar
- TAR.10.2.5. a) Bursa, Edirne, Kütahya ve Amasya gibi şehirlerin, medrese, cami, darüşşifa ve imaretin ve Şeyh Edebali, Davud-i Kayseri, Dursun Fakih, Emir Sultan ve Hacı Bayram Veli’nin ilim ve irfan geleneğine etkisini fark eder.
- TAR.10.2.5. b) Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu devletlerindeki medrese, vakıf, himaye ve tasavvuf deneyimlerini inceleyerek Osmanlı’yla benzer ve farklı yönlerini belirler.
- TAR.10.2.5. c) Şehir, kurum ve şahsiyetlerin Osmanlı ilim ve irfan geleneğindeki rolüne ilişkin gerekçeli fikir üretir.
- Bir külliyenin (cami, medrese, darüşşifa, imaret) birbirini tamamlayan işlevlerini açıklar.
Konu anlatımı
Bağlam: İlim ve irfan nedir?
Önceki deneyimler: Karahanlı, Gazneli ve Selçuklu
Osmanlı’nın ilk ilim adamları: Edebali, Dursun Fakih, Davud-i Kayseri
Şehirler: Bursa, Edirne, Kütahya, Amasya
Kurumlar: medrese, cami, darüşşifa, imaret, zaviye
Şahsiyetler: Emir Sultan ve Hacı Bayram Veli
Fikir üretme: şehir, kurum ve şahsiyet birlikte nasıl çalıştı?
Kaynak okuması: Bir külliyenin vakıf şartı
Sık karıştırılanlar
Anahtar terimler
- İlim
- Öğrenilen ve öğretilen bilgi birikimi; hukuk, kelam, tıp, matematik ve astronomi gibi alanları kapsar.
- İrfan
- Bilginin kişide olgunlaşıp ahlak, edep ve gönül eğitimine dönüşmesi; tasavvufla yakından ilişkilidir.
- Medrese
- Din ve pozitif bilimlerin okutulduğu, âlim, kadı ve yönetici yetiştiren yüksek öğretim kurumu.
- Darüşşifa
- Hasta bakımının ve tıp eğitiminin yapıldığı hastane ve tıp okulu.
- İmaret
- Yoksul, öğrenci ve yolcuya yemek ve konaklama sağlayan, vakıf gelirleriyle işleyen aşevi.
- Külliye
- Bir caminin çevresinde medrese, darüşşifa, imaret, hamam gibi yapıların bir arada bulunduğu hizmet topluluğu.
- Zaviye
- Dervişlerin yaşadığı, yolcuların ağırlandığı ve manevi eğitimin verildiği yer.
- Müderris
- Medresede ders veren öğretim üyesi.
- Mutasavvıf
- Tasavvuf yolunda yürüyen, halkın manevi ve ahlaki eğitimine katkıda bulunan kişi.
Örnek soru
Orhan Bey, fethettiği bir şehirde 1331’de ilk Osmanlı medresesini kurdurmuş ve Davud-i Kayseri’yi bu medresenin müderrisi yapmıştır.
Bu şehir aşağıdakilerden hangisidir?
- Bursa
- Edirne
- İznik
- Kütahya
- Amasya
Doğru cevap: C
Çözüm
1. İlk Osmanlı medresesi, 1331’de fethedilen İznik’te kuruldu; Davud-i Kayseri bu medresenin müderrisidir.
2. Bursa ilk başkenttir ve büyük külliyelerin şehridir; Edirne Rumeli’nin merkezidir; Kütahya Germiyanoğulları’nın, Amasya ise Selçuklu-İlhanlı çağından beri bir ilim ve tıp merkezidir.
Doğru cevap: C.