10. Sınıf Tarih · 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)

Osmanlı Klasik Çağında Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat

Osmanlı Devleti’nin cihan devleti olduğu yıllarda İstanbul, Edirne ve Bursa yalnızca siyasi değil, aynı zamanda bilim, eğitim, mimari ve edebiyat merkezleriydi. Bu konuda Akşemseddin’den Nabi’ye, Mimar Sinan’dan Evliya Çelebi’ye kadar dönemin önemli isimlerinin katkılarını tanıyacak; kaynak toplama, kaynakları sorgulama ve kanıta dayalı bir araştırma raporu hazırlama sürecini adım adım uygulayarak kendi ürününü oluşturabileceksin.

Kazanımlar

• TAR.10.3.5.a. Akşemseddin, Ali Kuşçu, Sabuncuoğlu Şerefeddin, Piri Reis, Matrakçı Nasuh, Mimar Sinan, Kâtip Çelebi, Evliya Çelebi, Itri ve Nabi’nin alanlarını, eserlerini ve yaşadıkları dönemleri belirler.
• TAR.10.3.5.b. Medrese, Enderun, külliye, darüşşifa ve rasathane gibi bilim, kültür ve eğitim kurumlarının işlevlerini ve Osmanlı toplumundaki yerini açıklar.
• TAR.10.3.5.c. Araştırmada kullanılacak kaynakların (birincil/ikincil, resmî/özel, yazılı/görsel/maddi) sınırlılıklarını sorgular ve güvenilirliklerini gerekçeleriyle derecelendirir.
• TAR.10.3.5.ç. Seçtiği kaynaklardan elde ettiği bilgileri yorumlayarak bir bilim insanının ya da eserin Osmanlı’ya katkısına dair kanıta dayalı sonuçlar çıkarır.
• TAR.10.3.5.d. Kaynak toplama, sorgulama ve yorumlama adımlarını izleyerek hazırladığı araştırma raporunu kanıtlarıyla paylaşır.

Konu anlatımı

1. Bağlam: Cihan Devleti, Bilim ve Sanat İçin Elverişli Bir Zemin

2. Bilim ve Düşünce: Tıp, Astronomi, Coğrafya

3. Eğitim Kurumları: Medrese, Enderun, Darüşşifa

4. Mimari, Sanat ve Müzik

5. Edebiyat, Seyahat ve Kültür: Evliya Çelebi, Nabi

6. Araştırma Raporu Hazırlamak: Kaynak Toplama, Sorgulama ve Paylaşma

7. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları

Anahtar terimler

Rasathane

Gök cisimlerinin gözlendiği ve astronomik hesapların yapıldığı gözlemevi.

Medrese

Osmanlı’da yüksek eğitimin verildiği, dinî ve fen bilimlerinin okutulduğu kurum.

Enderun

Devşirme gençlerin yetiştirildiği saray okulu; yönetici, komutan ve sanatçı yetiştirirdi.

Külliye

Cami etrafında medrese, hastane, aşevi, kütüphane gibi yapıların bir arada kurulduğu vakıf yapı topluluğu.

Darüşşifa

Hem tedavi hem tıp eğitimi veren Osmanlı hastanesi.

Vakıf

Gelirini kamu yararına ayrılmış mal ve mülklerle sağlayan, külliye ve medrese gibi kurumları finanse eden sistem.

Cerrahiyyetü’l-Haniyye

Sabuncuoğlu Şerefeddin’in 1465’te yazdığı, Türkçe ilk resimli cerrahi atlas.

Kitab-ı Bahriye

Piri Reis’in Akdeniz limanlarını ve kıyıları ayrıntılı anlattığı denizcilik kitabı.

Seyahatname

Evliya Çelebi’nin yaklaşık kırk yıl süren gezilerini on ciltte anlattığı eseri.

Hikemî şiir

Öğüt ve düşünceyi öne çıkaran Divan şiiri tarzı; temsilcisi Nabi’dir.

Örnek soru

Amasya Darüşşifası’nda hekimlik yapan Sabuncuoğlu Şerefeddin, 1465’te Türkçe olarak resimli bir cerrahi atlas olan Cerrahiyyetü’l-Haniyye’yi yazmıştır.
Bu eser hangi alanda önemli bir katkıdır?

1. Coğrafya ve denizcilik
2. Tıp (cerrahi)
3. Mimarî
4. Astronomi ve matematik
5. Divan edebiyatı

Doğru cevap: B

Çözüm

1. Eserin adı “Cerrahiyyetü’l-Haniyye” cerrahi demektir; Sabuncuoğlu bir hekimdir ve eserde ameliyat aletleri ve teknikleri minyatürlerle gösterilir.
2. Coğrafya ve denizcilik Piri Reis’in, mimarî Mimar Sinan’ın, astronomi Ali Kuşçu’nun, divan edebiyatı Nabi gibi şairlerin alanıdır.
Sonuç: Tıp (cerrahi). Eser, Türkçe yazılmış resimli ilk cerrahi atlaslardan biri olarak kabul edilir.

10. Sınıf Tarih: tüm konular