10. Sınıf Tarih · 3. Ünite: Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683)
İstanbul ve Celâli İsyanları
Osmanlı Devleti’nin en güçlü göründüğü çağda bile merkezde ve Anadolu’da ciddi isyanlar yaşandı: İstanbul’da kapıkulu askerlerinin ayaklanmaları ve Anadolu’yu kasıp kavuran Celâli isyanları. Bu konuda isyanların neden ve sonuçlarını, alınan önlemlerin işlevselliğini, farklı tarafların bakışlarını karşılaştırarak inceleyecek; dönemin koşullarını dikkate alarak kendi alternatif çözüm önerilerini kanıtlarla savunabileceksin.
Kazanımlar
- TAR.10.3.4.a. 1589 Beylerbeyi Vak’ası, 1622 Genç Osman Vak’ası, 1656 Çınar Vakası ve Celâli isyanlarını (1596-1610) tarih ve kişileriyle belirler; isyanlarla ilgili bireylerin farklı görüşlerde olabileceğini fark eder.
- TAR.10.3.4.b. Celâli isyanlarının nedenlerini (mali sıkıntı, tımarın bozulması, tüfekli birliklerin artması, iltizam, nüfus baskısı) ve sonuçlarını (Büyük Kaçgunluk, tarımsal gerileme, merkezî otoritenin zayıflaması) kendi yorumunla başka bireylerin görüşleriyle karşılaştırır.
- TAR.10.3.4.c. Kuyucu Murad Paşa seferleri, isyancılara görev verme, ıslahat risaleleri ve Köprülü dönemi gibi alınan önlemlerin işlevselliğini değerlendirir.
- TAR.10.3.4.c. Dönemin koşullarını göz önüne alarak isyanların önlenmesine yönelik gerekçeli, alternatif çözüm önerileri geliştirir.
- TAR.10.3.4.ç. Farklı görüş ve düşünceleri (devlet, asker, köylü, çağdaş yazar) değerlendirerek kendi görüşünü gözden geçirir ve grubun ortak görüşünü ifade eder.
Konu anlatımı
Bağlam: Değişen Koşullar, Artan Gerilim
İstanbul’daki İsyanlar
Celâli İsyanları: Nedenler ve Seyir
Alınan Önlemler ve İşlevselliği
Farklı Görüşler ve Müzakere
Kaynakları Okumak ve Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Celâli isyanları
- 16. yüzyılın sonundan 17. yüzyılın başına kadar Anadolu’da çıkan, eşkıya, işsiz asker ve köylülerin katıldığı isyanların genel adı.
- Büyük Kaçgunluk
- Celâli isyanları ve ağır vergiler yüzünden köylülerin köylerini terk etmesi ve tarımsal üretimin düşmesi.
- Sekban ve sarıca
- Ateşli silah kullanan, 16. yüzyıl sonunda çoğaltılan maaşlı tüfekli piyade birlikleri.
- İltizam
- Devletin vergi toplama hakkını bedel karşılığında özel kişiye devretmesi.
- Beylerbeyi Vak’ası (1589)
- Maaş ve akçe değer kaybı yüzünden kapıkulu askerinin İstanbul’da isyan ettiği olay.
- Genç Osman Vak’ası (1622)
- II. Osman’ın yeniçeri ve sipahiler tarafından tahttan indirilip öldürüldüğü isyan.
- Çınar Vakası (1656)
- İstanbul’da kapıkulu isyanı; Köprülü Mehmed Paşa’nın sadrazamlığı ve düzenin yeniden kurulmasıyla sonuçlandı.
- Kuyucu Murad Paşa
- 1607-1610 arasında Celâli isyanlarını sert biçimde bastıran Osmanlı sadrazamı ve komutanı.
- Islahat
- Bozulan düzeni onarmak amacıyla yapılan yenilik ve düzeltme çalışmaları.
- İsyan
- Yöneticilere veya düzene karşı toplu başkaldırı.
Örnek soru
Osmanlı’da Anadolu’da devlete karşı çıkan silahlı grupların genel adı olan “Celâli” sözcüğü nereden gelir?
- Kanuni’nin lakabı olan “Celâl” sözcüğünden
- Karayazıcı Abdülhalim’in doğduğu köyün adından
- 1519’da Bozok’ta isyan eden Şeyh Celâl’in adından
- Yeniçeri Ocağı’nın kurucusunun lakabından
- Habsburglarla yapılan bir antlaşmanın adından
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Celâli adı, 1519’da Bozok (Yozgat) yöresinde isyan eden Şeyh Celâl’den gelir.
2. Zamanla bu ad, Anadolu’da vergi vermeyen ve eşkıyalık yapan silahlı grupların hepsini anlatan genel bir ad hâline geldi; en yoğun dönem 1596-1610’dur.
3. Kanuni ya da Karayazıcı’yla, ocağın kurucusuyla veya bir antlaşmayla ilgili değildir.
Sonuç: Şeyh Celâl. İsyanların asıl nedenleri dinî değil, mali, askerî ve toplumsal sorunlardır.