11. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Homeostazi
Boşaltım Sistemi: Nefron ve Homeostazi
Hücrelerin ürettiği atıklar kanda birikse hayat durur. Boşaltım sistemi kanı süzerek atıkları uzaklaştırır, bu sırada gereken maddeleri geri kazanır ve vücudun su, tuz ve pH dengesini ayarlar. Bu konuda böbreğin işlevsel birimi olan nefronun yapısını ve süzülme, geri emilim ve salgılama görevlerini inceleyecek, topladığın verilerle boşaltım sisteminin homeostazideki rolünü yorumlayacaksın.
Kazanımlar
- BİY.11.2.8. Böbreğin, üreterin, mesanenin ve üretranın görevlerini sayar; nefronun bölümlerini (glomerül, Bowman kapsülü, nefron borusu, çevre kılcalları) adlandırır ve görevlerini tanımlar.
- BİY.11.2.8. Süzülme, geri emilim ve salgılama olaylarını açıklar; madde örneklerinin (su, glikoz, amino asit, üre, protein, ilaç artığı) nefrondaki kaderini belirler.
- BİY.11.2.8. Net süzülme basıncından (Pg − Pb − πg) süzülme hızını ve geri emilen su oranından günlük idrar hacmini hesaplar.
- BİY.11.2.8. Kan basıncı, plazma protein düzeyi ve idrar yolu tıkanıklığı gibi değişimlerin süzülmeye etkisini veri üzerinden yorumlar.
- BİY.11.2.8. Boşaltım sisteminin atık madde ve fazla suyun uzaklaştırılması, su–elektrolit dengesi, asit–baz dengesi ve kan basıncındaki rolünü verilerle değerlendirir.
Konu anlatımı
Boşaltım sistemi: atık ve denge
Nefronun yapısı
Üç temel olay: süzülme, geri emilim, salgılama
Hesaplamalar ve verilerle çalışma
Boşaltım sistemi ve homeostazi
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Nefron
- Böbreğin yapı ve işlev birimi; glomerül, Bowman kapsülü, nefron borusu ve çevre kılcallarından oluşur.
- Glomerül
- Süzülmenin gerçekleştiği kılcal damar yumağı.
- Bowman kapsülü
- Glomerülü saran, süzüntüyü toplayan çift duvarlı kap.
- Süzülme
- Plazmanın küçük moleküllerinin basınçla glomerülden Bowman kapsülüne geçmesi.
- Geri emilim
- Süzüntüdeki yararlı maddelerin nefron borusundan çevre kılcallarına dönmesi.
- Salgılama
- Bazı maddelerin çevre kılcallarından nefron borusuna aktarılması.
- GFR (süzülme hızı)
- Birim zamanda süzülen sıvı hacmi; K_f × net süzülme basıncı.
- İdrar
- Süzülme, geri emilim ve salgılama sonucu oluşan; su, üre ve tuz içeren sıvı.
- Böbrek eşiği (glikoz)
- Kan glikozunun geri emilimin yetmediği, idrara geçtiği düzey (≈ 180 mg/dL).
Örnek soru
Nefronda plazmanın küçük moleküllerinin basınçla Bowman kapsülüne süzüldüğü yapı hangisidir?
- Glomerül
- Nefron borusu
- Üreter
- Mesane
- Toplama kanalı
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Süzülme, glomerülün (kılcal damar yumağı) yüksek basınçlı kanından Bowman kapsülüne doğru olur.
2. Nefron borusunda geri emilim ve salgılama, toplama kanalında idrarın toplanması gerçekleşir.
3. Üreter idrarı mesaneye taşır, mesane depolar; ikisi de süzülmeyle ilgisizdir.