11. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Tepki
Canlılarda Uyaran ve Tepki
Bir bakteri besine doğru yüzer, küstüm otu dokunulunca yapraklarını kapatır, sıcak bir yüzeye değen elimizi düşünmeden çekeriz. Canlılar çok farklı olsa da çevreden gelen değişimlere verdikleri tepkilerde ortak bir düzen vardır. Bu konuda farklı canlıların örneklerini karşılaştırarak tümevarımla ortak örüntüyü bulacak ve genelleme yapacaksın.
Kazanımlar
- BİY.11.1.1. Farklı canlıların çeşitli uyaranlara verdiği tepkileri karşılaştırarak uyaranı alma, yorumlama ve tepki oluşturma basamaklarından oluşan ortak örüntüyü bulur.
- BİY.11.1.1. Örneklerden yola çıkarak canlıların tepki mekanizmaları hakkında genelleme yapar ve genellemesini yeni bir örnekle sınar.
- BİY.11.1.1. Verilen bir uyaran–tepki örneğinde uyaranı, alıcıyı, yorumlama basamağını ve tepkiyi ayırt eder.
- BİY.11.1.1. Eşik değer kavramını kullanarak bir uyaranın tepki oluşturup oluşturmayacağını yorumlar.
Konu anlatımı
Bağlam: Her canlı çevresini algılar
Temel kavramlar
Örüntü bulma: tümevarımla genelleme
Örüntünün farklı canlılardaki görünümü
Çözümlü örnekler
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Uyaran
- Canlıda tepkiye yol açan, dış ya da iç ortamdan gelen değişim.
- Alıcı (reseptör)
- Uyaranı algılayan hücre, hücre parçası ya da yapı.
- Yorumlama (bütünleştirme)
- Alınan bilginin değerlendirilip tepkinin belirlendiği basamak.
- Tepki
- Uyarana karşı oluşan hareket, büyüme yönü değişimi, salgı ya da kasılma gibi yanıt.
- Eşik değer
- Bir uyaranın tepki oluşturabilmesi için ulaşması gereken en küçük şiddet.
- Yönelme
- Canlının uyaranın yönüne göre uyarana doğru ya da uzağa hareket etmesi veya büyümesi.
- İrkilme
- Ani ve şiddetli bir uyarana karşı verilen hızlı ve kısa süreli tepki.
- Tümevarım
- Tek tek örneklerden ortak bir genellemeye ulaşma yöntemi.
Örnek soru
Tek hücreli öglena ışıklı bölgeye doğru yüzerken hücresindeki göz lekesi (ışığa duyarlı bölge) hangi görevi üstlenir?
- Işık uyaranının kendisidir.
- Yüzme tepkisini oluşturan etkili organdır.
- Alınan bilgiyi beyne ileten sinirdir.
- Işık uyaranını algılayan alıcı olarak görev yapar.
- Fotosentezle besin üreten organeldir.
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Uyaran–tepki yolunun ilk basamağı uyaranın alınmasıdır; bu işi alıcı (reseptör) yapar.
2. Öglenada ışığı algılayan yapı göz lekesidir; yani alıcıdır.
3. Yüzme tepkisini kamçı oluşturur, bu yüzden B yanlıştır. Öglenanın sinir sistemi yoktur (C), ışık ise uyaranın kendisidir (A).
Cevap: D. Göz lekesi ışık uyaranını alan alıcıdır.