11. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Tepki
Doğal ve Kazanılmış Bağışıklık
Her gün bakteri, virüs ve mantarlarla çevrili yaşıyoruz, yine de çoğu zaman hasta olmuyoruz. Bunu bağışıklık sistemi sağlar. Bu konuda bağışıklığı niteliklerine göre iki ana gruba (doğal ve kazanılmış) ayıracak, her grubun yapılarını ve görev yapan hücre ve moleküllerini sınıflandıracak, aktif ve pasif bağışıklığı, bağışıklık belleğini ve aşıların toplum sağlığına katkısını açıklayacaksın.
Kazanımlar
- BİY.11.1.11. Bağışıklığın niteliklerini (doğuştan olma, özgüllük, bellek, tepki hızı) tanımlar ve doğal ile kazanılmış bağışıklığı bu niteliklere göre ayırt eder.
- BİY.11.1.11. Bağışıklık sistemi yapılarını (bariyerler, fagositler, NK hücreleri, interferon, kompleman, B ve T lenfositler, antikorlar, bellek hücreleri) niteliklerine göre ayrıştırır.
- BİY.11.1.11. Bağışıklık yanıtının tanıma, aktivasyon ve tepki aşamalarını sıralar ve olayları aşamalara yerleştirir.
- BİY.11.1.11. Aktif ve pasif, doğal ve yapay bağışıklığı örneklerle gruplandırır ve etiketler; birincil ve ikincil yanıtı karşılaştırır.
- BİY.11.1.11. Aşıların bellek oluşturarak kişiyi ve toplumu koruma mekanizmasını açıklar.
Konu anlatımı
Bağışıklık nedir? Temel nitelikler
Doğal (doğuştan) bağışıklık
Kazanılmış bağışıklık: B ve T lenfositler
Aktif ve pasif bağışıklık; doğal ve yapay yollar
Aşılar ve toplum sağlığı
Gruplama ve etiketleme: bağışıklık yapılarını sınıflandırma
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Bağışıklık
- Vücudun hastalık yapıcı canlılara ve yabancı maddelere karşı kendini koruma yeteneği.
- Antijen
- Bağışıklık yanıtı uyandıran, vücuda yabancı molekül.
- Doğal (doğuştan) bağışıklık
- Doğuştan var olan, özgül olmayan, bellek bırakmayan hızlı savunma.
- Kazanılmış bağışıklık
- Antijene özgü, bellek oluşturan, karşılaşma sonrası gelişen savunma.
- Fagositoz
- Fagositlerin mikropları yutup sindirmesi.
- Antikor
- Plazma hücrelerinin salgıladığı, bir antijene özgü bağlanan protein.
- Lenfosit
- B ve T hücrelerini içeren, kazanılmış bağışıklığın temel akyuvar grubu.
- Bellek hücresi
- Aynı antijenle yeniden karşılaşmada hızlı ve güçlü yanıt sağlayan uzun ömürlü lenfosit.
- Aktif bağışıklık
- Kişinin kendi bağışıklık sisteminin antikor ve bellek hücresi üretmesiyle oluşan bağışıklık.
- Pasif bağışıklık
- Hazır antikorun dışarıdan alınmasıyla oluşan, bellek bırakmayan kısa süreli bağışıklık.
- Aşı
- Zararsız hale getirilmiş mikrop ya da antijeni; aktif bağışıklık ve bellek oluşturur.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi doğal (doğuştan) bağışıklığın özelliğidir?
- Belirli bir antijene özgü antikor üretir.
- Aynı mikrobun ikinci karşılaşmasında bellek hücreleriyle daha güçlü tepki verir.
- Yalnızca aşı ya da hastalık geçirme sonucu kazanılır.
- Doğuştan vardır ve mikroplara karşı özgül olmayan biçimde etki eder.
- İlk karşılaşmada tepkisi günler sonra başlar.
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Doğal bağışıklık doğuştan hazırdır; her mikrobu genel kalıplarından tanıyıp aynı biçimde karşılar (özgül değildir).
2. Bellek oluşturmaz ve tepkisi dakikalar–saatler içinde başlar.
3. Antijene özgü antikor, bellek ve gecikmeli tepki kazanılmış bağışıklığın nitelikleridir.