11. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Homeostazi
Dolaşım Sistemi ve Homeostazi: Kılcallarda Madde Alışverişi
Dolaşım sisteminin asıl işi kılcallarda gerçekleşir: besin ve oksijen hücrelere ulaşır, atıklar uzaklaştırılır. Bu konuda Starling hipotezinden yola çıkarak kılcal boyunca sıvının neden önce dışarı süzüldüğünü, sonra büyük ölçüde geri emildiğini ve fazlasının lenfle nasıl dolaşıma döndüğünü inceleyecek, dolaşım sistemi ile homeostaz arasındaki ilişkiyi açıklayan bir model kuracaksın.
Kazanımlar
- BİY.11.2.6. Kılcal damar duvarının yapısını, besin, oksijen ve atık maddelerin kan ile doku sıvısı arasındaki alışverişiyle ilişkilendirerek açıklar.
- BİY.11.2.6. Starling hipotezine göre kılcal hidrostatik basıncı (Pc) ve plazma kolloid ozmotik basıncını (π) kullanarak arteriyol ve venül ucundaki net basıncı hesaplar, sıvının yönünü belirler.
- BİY.11.2.6. Plazma proteini azalması, venöz basınç artışı gibi değişimlerin doku sıvısı dengesine etkisini tahmin eder.
- BİY.11.2.6. Lenf sisteminin fazla doku sıvısını dolaşıma döndürerek homeostaza katkısını açıklar.
- BİY.11.2.6. Dolaşım sistemi–homeostaz ilişkisi için önerdiği modeli bilimsel modellerle karşılaştırır ve kanıtlarla yeniler.
Konu anlatımı
Kılcalda neler olur? Bağlam ve kavramlar
Starling hipotezi: iki karşıt basınç
Süzülen ve geri emilen sıvı: lenfin rolü
Dengenin bozulması: ödem
Dolaşım sistemi–homeostaz modeli: kanıtla yenileme
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Doku sıvısı
- Hücreleri çevreleyen, plazmanın kılcallardan süzülmesiyle oluşan, hücre ile kan arasındaki alışveriş ortamı.
- Kılcal hidrostatik basıncı (Pc)
- Kılcaldaki kan basıncı; sıvıyı kılcaldan dışarı iter.
- Kolloid ozmotik basınç (π)
- Plazma proteinlerinin suyu kılcal içinde tutma eğilimi; sıvıyı kılcala çeker.
- Starling hipotezi
- Kılcalda sıvı hareketini hidrostatik ve kolloid ozmotik basınç farkının belirlediğini söyleyen açıklama.
- Net süzülme basıncı
- Pc − π; pozitifse süzülme, negatifse geri emilim.
- Süzülme ve geri emilim
- Sıvının kılcaldan doku sıvısına geçmesi ve doku sıvısından kılcala dönmesi.
- Lenf
- Geri emilemeyen doku sıvısından oluşan, lenf damarlarıyla dolaşıma dönen sıvı.
- Ödem
- Doku sıvısının dokuda aşırı birikmesi.
- Difüzyon
- Maddelerin derişimi yüksek yerden düşük yere kendiliğinden geçişi.
Örnek soru
Starling hipotezine göre kılcal boyunca sıvıyı kılcaldan doku sıvısına doğru iten kuvvet hangisidir?
- Plazma kolloid ozmotik basıncı
- Kılcal hidrostatik basıncı (kan basıncı)
- Doku sıvısındaki lenf basıncı
- Hücrelerdeki CO₂ derişimi
- Alyuvarların sayısı
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Sıvıyı dışarı iten kuvvet kılcaldaki kan basıncıdır (Pc, hidrostatik basınç).
2. Plazma kolloid ozmotik basıncı ise tersine, proteinler kılcal içinde kaldığı için suyu kılcala çeker.
3. CO₂ derişimi gaz difüzyonunu ilgilendirir, sıvı akışını belirlemez; alyuvar sayısı doğrudan net basıncı belirlemez.