11. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Homeostazi
Dolaşım Sisteminin Yapısı: Kalp, Damarlar ve Lenf
Trilyonlarca hücreden oluşan vücudumuzda besin ve oksijen hücrelere, atıklar ise boşaltım organlarına taşınmak zorundadır. Bu taşımayı kalp, kan damarları ve lenf sistemi birlikte yürütür. Bu konuda kalbin odacıklarını ve kapakçıklarını, damar türlerini, büyük ve küçük dolaşımı ve lenf sistemini yapı–işlev ilişkisiyle inceleyecek, dolaşımın genel işleyişi için bir model kuracaksın.
Kazanımlar
- BİY.11.2.6. Kalbin odacıklarını, kapakçıklarını ve ona bağlı büyük damarları şema üzerinde adlandırır; her yapının görevini açıklar.
- BİY.11.2.6. Atardamar, toplardamar ve kılcal damarın yapısını (duvar, boşluk, kapakçık) işleviyle ilişkilendirerek karşılaştırır.
- BİY.11.2.6. Büyük ve küçük dolaşımda kanın izlediği yolu, oksijence zengin ve fakir bölümleri belirterek sıralar.
- BİY.11.2.6. Dolaşımın bölümlerindeki akış hızı farkını toplam kesit alanı ile ilişkilendirerek yorumlar (Q = v·A).
- BİY.11.2.6. Lenf sisteminin yapısını ve kan dolaşımıyla ilişkisini açıklar; dolaşım sisteminin işleyişi için model önerir ve modelini kanıtlarla yeniler.
Konu anlatımı
Neden bir dolaşım sistemi gerekir?
Kalbin yapısı
Kan damarları: atardamar, toplardamar ve kılcal damar
Kanın yolu: büyük ve küçük dolaşım
Dolaşımın genel işleyişi: debi, kesit alanı ve akış hızı
Lenf sistemi
Örnek: dolaşımın modelini kurma ve sınama
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Kulakçık ve karıncık
- Kalbin dört odacığı: üstte kanı toplayan iki kulakçık, altta kanı damarlara gönderen iki karıncık.
- Kapakçık
- Kanın tek yönlü akmasını sağlayan, geri kaçışı engelleyen yapı (üç gözlü, iki gözlü, iki yarım ay kapakçığı).
- Aort
- Sol karıncıktan çıkan, vücudun en büyük atardamarı.
- Atardamar
- Kanı kalpten organlara taşıyan; kalın, elastik ve kas liflidir, kapakçık içermez.
- Toplardamar
- Kanı organlardan kalbe getiren; ince duvarlı, geniş boşluklu ve kapakçıklı damar.
- Kılcal damar
- Duvarı tek sıra endotel hücresinden oluşan, dokularla madde alışverişi yapılan en ince damar.
- Büyük dolaşım
- Sol karıncık–aort–vücut kılcalları–ana toplardamarlar–sağ kulakçık yolu.
- Küçük dolaşım
- Sağ karıncık–akciğer atardamarı–akciğer kılcalları–akciğer toplardamarları–sol kulakçık yolu.
- Debi (Q)
- Birim zamanda dolaşımın herhangi bir bölümünden geçen kan hacmi; Q = v·A.
- Lenf
- Fazla doku sıvısından oluşan, alyuvar içermeyen, lenfositli sıvı; lenf damarlarıyla kana döner.
- Lenf düğümü
- Lenf damarları boyunca bulunan, lenfi süzen ve lenfosit içeren yapı.
Örnek soru
Kalpte sağ kulakçık ile sağ karıncık arasında bulunan ve kanın karıncıktan kulakçığa geri kaçmasını engelleyen yapı hangisidir?
- İki gözlü (mitral) kapakçık
- Aorta açılan yarım ay kapakçığı
- Üç gözlü kapakçık
- Akciğer toplardamarlarındaki kapakçık
- Kalbin sağ ve sol yarısını ayıran çeper
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Kalpte dört kapakçık vardır: iki kulakçık–karıncık kapakçığı ve iki karıncık–atardamar çıkış kapakçığı.
2. Sağ taraftaki kulakçık–karıncık kapakçığı üç gözlü kapakçıktır; sol taraftaki ise iki gözlüdür.
3. İki gözlü kapakçık sol kulakçık ile sol karıncık arasındadır, aorta açılan yarım ay kapakçığı ise sol karıncığın çıkışındadır; bu yüzden diğer seçenekler sağ kulakçık–karıncık geçişinde bulunmaz. Çeper (septum) ise bir kapakçık değil, iki yarım kalbi ayıran duvardır.