11. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Homeostazi
Homeostazinin Bozulması ve Sağlık Problemleri
Geri bildirim döngülerinden biri zayıflarsa ya da çalışmazsa değişken ayar noktasından uzaklaşır ve sağlık problemleri ortaya çıkabilir. Bu konuda diabetes mellitus, diabetes insipidus, kan basıncı anormallikleri (hipertansiyon) ve obeziteyi neden–sonuç ilişkileriyle ele alıp araştırma sorusu, bağımlı–bağımsız–kontrol değişkenleri ve hipotez oluşturmayı öğreneceksin. Bu konu tanı ya da tedavi bilgisi vermez; bilimsel düşünme becerisini hedefler.
Kazanımlar
- BİY.11.2.10.a. Homeostazinin sağlanamadığı durumlara (diabetes mellitus, diabetes insipidus, hipertansiyon, obezite) ilişkin sınanabilir bir araştırma sorusu belirler.
- BİY.11.2.10.b. Bu sağlık problemlerinin neden–sonuç ilişkisini (hangi dengenin bozulduğu, sonucu) belirler.
- BİY.11.2.10.c. Her araştırma sorusunda bağımlı, bağımsız ve kontrol değişkenlerini belirler.
- BİY.11.2.10.ç. Değişkenleri belirlemek için veri tablolarından ve gözlemlerden yararlanır.
- BİY.11.2.10.d. Homeostaz kuramlarından (negatif geri bildirim, hormonal denetim) yola çıkarak "Eğer … ise … olur" biçiminde hipotez/önerme sunar.
Konu anlatımı
Bağlam ve sınırlar: Bilimsel soru sormak
Diabetes mellitus ve diabetes insipidus
Kan basıncı anormallikleri ve obezite
Araştırma sorusu, değişkenler ve hipotez
Çözümlü örnekler
Simülasyonda dene
Sık yapılan hatalar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Diabetes mellitus
- İnsülinin yetersiz salgılanması ya da etkisinin azalması sonucu kan şekerinin yüksek kalması durumu.
- Diabetes insipidus
- ADH yetersizliği ya da böbreğin ADH'ye yanıt vermemesi sonucu çok seyrelik idrar atılması durumu.
- Hipertansiyon
- Kan basıncının sürekli yüksek seyretmesi durumu.
- Obezite
- Enerji alım–harcama dengesinin uzun süre bozulması ve çok etkenli nedenlerle depolanan yağın artması.
- Bağımsız değişken
- Araştırmacının değiştirdiği ya da gruplar arasında farklı olan etken.
- Bağımlı değişken
- Araştırmada ölçülen sonuç.
- Kontrol değişkeni
- Sonucu etkileyebileceği için sabit tutulan etken.
- Hipotez
- "Eğer … ise … olur" biçiminde, sınanabilir ve değişkenleri ilişkilendiren önerme.
Örnek soru
Pankreasın insülin salgılaması ya da hücrelerin insüline yanıtı azaldığında kan şekeri dengesi için aşağıdakilerden hangisi beklenir?
- Glikoz hücrelere daha çok alınır ve kan şekeri düşer
- Kan şekeri tamamen değişmez
- Glukagon salgısı kan şekerini daha da düşürür
- Karaciğer glikoz depolamayı hızlandırır
- Glikoz hücrelere yeterince alınamaz ve kan şekeri yüksek kalır
Doğru cevap: E
Çözüm
1. İnsülin glikozun hücrelere alınmasını ve glikojen depolanmasını sağlar.
2. Etkisi azalırsa glikoz kanda kalır, kan şekeri yüksek seyreder ve normale geç döner.
3. Glukagon kan şekerini düşürmez, yükseltir.
Doğru cevap: E. Bu, negatif geri bildirimin bir halkasının zayıflamasıdır.