11. Sınıf Coğrafya · 6. Ünite: Afetler ve Sürdürülebilir Çevre
Gezegen Sınırının Zorlanması ve Çevre Sorunları
Dünya'nın yaşam destek sistemi, iklim değişikliğinden biyoçeşitlilik kaybına, azot döngüsünden tatlı su kullanımına kadar birbirine bağlı dokuz gezegen sınırı üzerine kuruludur. Bu sınırlar aşıldığında geri dönüşü güç çevre sorunları ortaya çıkar ve bu sorunlar kimi zaman afetlere dönüşür. Bu derste gezegen sınırlarını zorlayan beşerî etkileri sınıflandıracak, bu etkilerin birey, doğa ve toplum üzerindeki sonuçlarını analiz edecek ve yeşil beceriler çerçevesinde çözüm önerileri geliştirebileceksiniz.
Kazanımlar
- COĞ.11.6.1. Gezegen sınırını oluşturan dokuz bileşeni tanımlayarak her birinin güvenli işleyiş alanını açıklar.
- COĞ.11.6.1. Fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma, aşırı su tüketimi ve kimyasal kirlilik gibi beşerî etkilerin gezegen sınırlarını nasıl zorladığını ilişkilendirir.
- COĞ.11.6.1. Gezegen sınırlarının aşılmasıyla ortaya çıkan çevre sorunlarını birey, doğa ve toplum boyutlarında değerlendirerek özgün bir içerik (bilgi görseli veya haber metni) oluşturur.
- COĞ.11.6.1. Yeşil becerileri ve sürdürülebilir önlemleri açıklayarak günlük yaşamda uygulanabilir çözümler önerir.
Konu anlatımı
Gezegen Sınırları Kavramı ve Güvenli İşleyiş Alanı
Gezegen Sınırlarını Zorlayan Beşerî Etkiler
Çevre Sorunlarının Sınıflandırılması ve Afet Riski
Birey, Doğa ve Toplum Üzerindeki Etkiler
Yeşil Beceriler ve Sürdürülebilir Önlemler
Sık Karıştırılanlar
Anahtar terimler
- Gezegen sınırı
- Dünya'nın yaşam destek sisteminin güvenle işleyebileceği eşik değerler; 2009'da Stockholm Dirençlilik Merkezi tarafından tanımlanan dokuz bileşenden oluşur.
- Güvenli işleyiş alanı
- Bir gezegen sınırı bileşeninin aşılmadan kalması gereken değer aralığı; bu alan içinde Dünya sistemi kararlı biçimde çalışır.
- Biyoçeşitlilik kaybı
- Türlerin ve genetik çeşitliliğin, doğal oranın çok üzerinde bir hızla azalması; günümüzde altıncı büyük yok oluş olarak adlandırılmaktadır.
- Ötrofikasyon
- Aşırı azot ve fosfor girişiyle su kütlelerinde alg patlaması yaşanması ve ardından oksijenin tükenmesiyle canlı yaşamının yok olması.
- Eşik değer (tipping point)
- Bir ekosistemin geri dönüşü çok zor ya da imkânsız bir değişim sürecine girdiği kritik nokta.
- Yeşil beceriler
- Sürdürülebilir kalkınmayı destekleyen; enerji tasarrufu, atık yönetimi, ekolojik farkındalık gibi çevreye duyarlı bilgi, tutum ve davranışlar bütünü.
- Döngüsel ekonomi
- Atığı en aza indirmeyi hedefleyen, ürünlerin tamir, yeniden kullanım ve geri dönüşüm yoluyla döngüde tutulduğu ekonomik model.
- Antroposen
- İnsanın Dünya sistemi üzerinde baskın bir jeolojik güç hâline geldiği dönem; özellikle Sanayi Devrimi'nden itibaren hızlanmıştır.
Örnek soru
Bir ülkede tarım alanlarında yoğun azotlu ve fosforlu yapay gübre kullanılmaktadır. Yağışlarla topraktan yıkanan gübre artıkları göllere ve nehirlere taşınmaktadır.
Bu durumun doğrudan yol açacağı çevre sorunu aşağıdakilerden hangisidir?
- Ozon tabakasının incelmesi
- Su kütlelerinde ötrofikasyon ve ölü bölge oluşması
- Asit yağmurlarının artması
- Toprak tuzlanması
- Hava kirliliğinin artması
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Aşırı azot ve fosfor girişi su kütlelerinde alg patlamasına yol açar.
2. Algler öldüğünde ayrışma süreci sudaki oksijeni tüketir.
3. Oksijensiz kalan bölgelerde diğer canlılar yaşayamaz ve ölü bölgeler oluşur.
4. Bu sürece ötrofikasyon denir ve azot-fosfor döngüsü gezegen sınırının zorlanmasının doğrudan sonucudur.
Ozon incelmesi CFC gazlarıyla, asit yağmurları SO₂ ve NO₂ ile, toprak tuzlanması aşırı sulamayla ilgilidir. Doğru cevap B'dir.