11. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Kara Suları: Akarsular, Göller ve Yer Altı Suları
Yeryüzündeki tatlı su kaynakları, toplam suyun yalnızca yaklaşık %2,5'ini oluşturur ve bunun büyük bölümü buzullarda hapistir. Akarsular, göller ve yer altı suları insanların doğrudan erişebildiği başlıca tatlı su kaynaklarıdır; tarımdan sanayiye, içme suyundan enerji üretimine kadar hayatın her alanında belirleyici rol oynar. Bu konuda kara sularını sınıflandırmayı, oluşum mekânizmalarını kavramayı, Türkiye ve dünyadaki dağılışlarını yorumlamayı ve tatlı su kıtlığı sorununu değerlendirmeyi öğreneceksin.
Kazanımlar
- COĞ.11.3.1.a Akarsularda rejim, havza, yatak ve ağız kavramlarını tanımlayarak akarsulara etki eden faktörleri belirler.
- COĞ.11.3.1.b Gölleri oluşum biçimlerine göre sınıflandırır ve Türkiye'deki başlıca göl örneklerini bu sınıflandırmaya yerleştirir.
- COĞ.11.3.1.a Yer altı sularının oluşum koşullarını ve karstik şekiller ile yer altı suyu arasındaki ilişkiyi açıklar.
- COĞ.11.3.1.b Buzulların oluşumunu, türlerini ve iklim değişikliğiyle ilişkisini değerlendirir.
- COĞ.11.3.1.a Tatlı su kaynaklarının sınırlı olduğu bölgelerdeki su sorunlarını ve tasarruf bilincinin önemini tartışır.
Konu anlatımı
Akarsular: kavramlar ve sınıflandırma
Göller: oluşum ve sınıflandırma
Yer altı suları ve karstik şekiller
Buzullar ve dağılışları
Kara sularının karşılaştırması
Tatlı su kıtlığı ve tasarruf bilinci
Sık karıştırılanlar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Akarsu havzası
- Bir akarsuyun ve kollarının sularını topladığı alan. Su bölümü çizgisiyle komşu havzalardan ayrılır; açık veya kapalı olabilir.
- Rejim
- Bir akarsuyun yıl içindeki su miktarı (akım) değişimi. Düzenli rejimde akım yıl boyunca az değişir; düzensiz rejimde mevsimler arası fark büyüktür.
- Tektonik göl
- Fay hareketleri veya çökmelerle oluşan çukurlukların suyla dolmasıyla oluşan göl. Van Gölü ve Baykal Gölü tektonik kökenlidir.
- Karstik şekil
- Kireçtaşı, jips gibi eriyebilir kayaçların çözünmesiyle oluşan yüzey ve yer altı şekilleri: dolin, obruk, mağara, sarkıt, dikit, traverten.
- Akifer
- Yer altı suyunu depolayan ve ileten geçirimli kayaç tabakası. Kum, çakıl ve kireçtaşı iyi akifer kayaçlarıdır.
- Artezyen
- Basınçlı yer altı suyunun doğal olarak veya sondajla yüzeye çıkması. İki geçirimsiz tabaka arasında sıkışan su basınç kazanır.
- Buzul
- Yüksek dağlarda veya kutup bölgelerinde karın birikmesi ve sıkışmasıyla oluşan kalıcı buz kütlesi. Tatlı su kaynaklarının %69'unu depolar.
- Set gölü
- Bir vadinin veya çukurun çeşitli etkenlerle (alüvyon, heyelan, lav akıntısı, kıyı kumu) tıkanmasıyla oluşan göl.
- Su kıtlığı
- Tatlı su kaynaklarının nüfusun ve ekonomik faaliyetlerin ihtiyacını karşılayamadığı durum. Kişi başına yıllık 1 000 m³ altı su varlığı 'su fakiri' sınırıdır.
- Sürdürülebilir su yönetimi
- Su kaynaklarının gelecek kuşakların ihtiyaçlarını karşılayabilecek biçimde korunması ve kullanılması. Tasarruf, arıtma ve adil paylaşım temel ilkeleridir.
Örnek soru
Bir akarsuyun sularını topladığı alana "havza", komşu havzaları birbirinden ayıran sınıra ise "su bölümü çizgisi" denir. Havza suları denize ulaşıyorsa "açık havza", ulaşamıyorsa "kapalı havza" olarak adlandırılır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi kapalı havzaya sahip bir su kütlesidir?
- Fırat Nehri — Basra Körfezi'ne dökülür
- Kızılırmak — Karadeniz'e dökülür
- Tuz Gölü — suları denize ulaşmaz, buharlaşmayla kaybolur
- Sakarya Nehri — Karadeniz'e dökülür
- Çoruh Nehri — Karadeniz'e dökülür
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Kapalı havza, suları denize ulaşamayan havzadır. Tuz Gölü havzasında birçok akarsu vardır ancak hiçbiri denize ulaşmaz; su buharlaşarak kaybolur.
2. Fırat, Kızılırmak, Sakarya ve Çoruh nehirlerinin tamamı denize döküldüğünden açık havzadır (A, B, D, E yanlış).
3. Doğru cevap C şıkkıdır.