11. Sınıf Coğrafya · 5. Ünite: Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri
Stratejik ve Kritik Madenler
Günümüzde teknolojik gelişim, enerji dönüşümü ve savunma sanayii gibi alanlar belirli madenlere olan bağımlılığı hızla artırmaktadır. Bu madenler, ülkelerin ekonomik gücü ve uluslararası pazarlik kapasitesi üzerinde doğrudan etkili oldugu için "stratejik" ve "kritik" olarak sınıflandırılır. Bu derste stratejik ve kritik maden kavramlarını, dünya genelinde ve Türkiye'deki dağılislarını, başta bor olmak üzere Türkiye'nin maden zenginliklerini ve bu madenlerin ülke ekonomileri ile uluslararası ilişkilerdeki yerini inceleyeceksin.
Kazanımlar
- COĞ.11.5.3. Stratejik maden ile kritik maden kavramlarını tanımlayarak aralarındaki farki açıklar.
- COĞ.11.5.3. Dünya genelinde baslica stratejik ve kritik madenlerin coğrafi dağılisini harita üzerinde yorumlar.
- COĞ.11.5.3. Türkiye'nin başta bor olmak üzere stratejik ve kritik maden kaynaklarını ve bunların ekonomik potansiyelini değerlendirir.
- COĞ.11.5.3. Stratejik ve kritik madenlerin ülke ekonomileri ile uluslararası ilişkilerdeki etkisini örneklerle açıklar.
- COĞ.11.5.3. Maden kaynaklarının ülkelere sağladığı avantajları ve yarattığı bagimliliklari karşılaştırmalı olarak analiz eder.
Konu anlatımı
Neden Stratejik ve Kritik Madenler?
Stratejik Maden ve Kritik Maden Kavramları
Dünyada Başlıca Stratejik ve Kritik Madenler
Türkiye'nin Stratejik ve Kritik Madenleri
Madenlerin Ülke Ekonomileri ve Uluslararası İlişkilerdeki Yeri
Sik Karıştırılan Kavramlar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Anahtar terimler
- Stratejik maden
- Bir ülkenin savunma, enerji güvenliği ve ekonomik kalkinması için vazgeçilmez olan, genellikle yurt içinde yeterli miktarda uretilemeyen madenlerdir.
- Kritik maden
- Yüksek ekonomik öneme sahip olan ve tedarik riski yüksek bulunan, ikamesi güç, üretimi sınırlı sayida ülkede yoğunlaşmış madenlerdir.
- Bor
- Türkiye'nin dünya rezervlerinin yaklasik yüzde 73'une sahip oldugu, cam, seramik, tarım, enerji ve savunma gibi geniş alanlarda kullanilan stratejik madendir.
- Nadir toprak elementleri
- Yüksek teknoloji ürünlerinde (mıknatıs, lazer, pil) kullanilan, üretimi büyük ölçüde Cin'de yoğunlaşmış 17 elementlik grup.
- Tedarik zinciri
- Bir ham maddenin çıkarilmasından son ürüne donustürulup tuketiciye ulasmasına kadar geçen tüm aşamaların bütünüdür.
- Kaynak laneti
- Zengin doğal kaynaklara sahip ülkelerin bu kaynakları ekonomik kalkinmaya donustürememesi ve dis bağımlı kalması paradoksudur.
- Katma değer
- Bir ham maddenin işleme süreciyle kazandığı ek ekonomik değeridir; ham bor yerine bor karbur satmak katma değeri artırır.
- Krom
- Paslanmaz çelik üretiminin temel bileseni olan, Türkiye'nin dünyadaki önde gelen üreticiler arasında yer aldığı metaldir.
- Eti Maden
- Türkiye'de bor ve diger stratejik madenlerin aranması, çıkarılması, işlenmesi ve pazarlanmasından sorumlu devlet kurulusudur.
- Munhasir Ekonomik Bölge (MEB)
- Bir ülkenin kıyısından itibaren 200 deniz miline kadar deniz dibi kaynakları (madenler dahil) üzerinde egemen haklara sahip oldugu alandır.
Örnek soru
Aşağıdaki ifadelerden hangisi "kritik maden" kavramının tanımına en uygun olandır?
- Ülke sınırlarında bulunan tüm maden çeşitleri
- Yalnızca savunma sanayiinde kullanilan madenler
- Çıkarımı teknik olarak zor olan madenler
- Ekonomik değeri yüksek ve tedarik riski fazla olan madenler
- Yalnızca yer altı kaynaklarından elde edilen madenler
Doğru cevap: D
Çözüm
1. Kritik maden kavramı iki temel ölçütle belirlenir: yüksek ekonomik önem ve yüksek tedarik riski.
2. Tedarik riski; üretimin az sayida ülkede yoğunlaşması, ikame güçlüugu ve geri dönüşüm sınırlılığını içerir.
3. Doğru cevap D'dir. Savunma odaklı tanim stratejik madene, çıkarım zorluğu ise teknik bir konuya aittir; bunlar kritik maden tanımının tamamını kapsamaz.