11. Sınıf Coğrafya · 4. Ünite: Beşerî Sistemler ve Süreçler
Yerleşmelerin Etki Alanları
Her yerleşme, sunduğu hizmetler ve ekonomik faaliyetler aracılığıyla çevresindeki mekânları etkiler. Bir köy yalnızca yakın çevresinde etki oluştururken İstanbul gibi bir metropol binlerce kilometre ötedeki pazarları ve kültürleri şekillendirebilir. Bu konuda yerleşmelerin etki alanını belirleyen ulaşım, ekonomik, sosyal, kültürel, siyasi ve idari faktörleri inceleyecek; etki alanlarının yerel, bölgesel ve küresel ölçeklerde nasıl farklılaştığını sorgulayacaksın.
Kazanımlar
- COĞ.11.4.2.a Yerleşmelerin etki alanını şekillendiren ulaşım, sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi ve idari faktörleri örneklerle açıklar.
- COĞ.11.4.2.b Bir yerleşmenin etki alanının yerel, bölgesel ve küresel ölçekte nasıl değiştiğini karşılaştırır.
- COĞ.11.4.2.c Türkiye ve dünyadan seçilen yerleşmelerin etki alanlarını sorgulayarak bunlar arasındaki hiyerarşik ilişkileri çözümler.
- COĞ.11.4.2.d Ulaşım ağlarındaki değişimlerin bir yerleşmenin etki alanını nasıl genişlettiğini veya daralttığını somut örneklerle değerlendirir.
Konu anlatımı
Etki alanı kavramı ve önemi
Etki alanını şekillendiren faktörler
Etki alanlarının ölçeklere göre sınıflandırılması
Türkiye'den ve dünyadan örnekler
Ulaşımın etki alanını dönüştürme gücü
Sık karıştırılanlar ve kavram yanılgıları
Anahtar terimler
- Etki alanı (hinterland)
- Bir yerleşmenin sunduğu hizmetler, ekonomik faaliyetler ve kültürel etkiler aracılığıyla doğrudan veya dolaylı olarak etkilediği coğrafi alan.
- Merkezi yer kuramı
- Walter Christaller'in geliştirdiği, yerleşmelerin sundukları hizmetlerin düzeyine göre hiyerarşik bir etki alanı oluşturduğunu açıklayan kuram.
- Mekânsal hiyerarşi
- Yerleşmelerin nüfus, hizmet çeşitliliği ve etki alanı büyüklüğüne göre kademelendirilmesi; köyden küresel kente uzanan sıralama.
- Eşik nüfus
- Bir hizmetin ekonomik olarak sürdürülebilmesi için gereken minimum nüfus; hizmetin düzeyi yükseldikçe eşik nüfus da artar.
- Menzil (hizmet aralığı)
- İnsanların bir hızmetten yararlanmak için kat etmeye razı oldukları maksimum mesafe. Menzil aşılırsa kişi daha yakın bir alternatife yönelir.
- Zaman-mekân sıkışması
- Ulaşım ve iletişim teknolojilerinin gelişmesiyle fiziksel mesafenin görece önemini yitirmesi ve mekânların birbirine 'yakınlaşması'.
- Tünel etkisi
- Hızlı ulaşım hatlarının yalnızca uğrak noktalarının etki alanını genişletirken, arada kalan yerleşmelerin etki alanını daraltması olgusu.
- Küresel kent
- Finans, ticaret, kültür ve siyaset alanında uluslararası ölçekte etki alanına sahip, dünya ekonomisini yönlendiren büyük metropoller (New York, Londra, İstanbul).
- Mekânsal etki
- Bir yerleşmenin ekonomik, sosyal, kültürel veya idari faaliyetleri aracılığıyla çevresindeki mekânlarda oluşturduğu değişim ve dönüşüm.
Örnek soru
Bir yerleşmenin "etki alanı (hinterland)" kavramı aşağıdakilerden hangisini ifade eder?
- Yerleşmenin yalnızca idari sınırları içinde kalan alan
- Yerleşmenin sunduğu hizmetler aracılığıyla doğrudan veya dolaylı olarak etkilediği coğrafi alan
- Yerleşmenin tarihsel süreçte kapladığı en geniş yüz ölçümü
- Yerleşmenin deprem ve sel gibi doğal afetlerden etkilendiği alan
- Yerleşmenin imar planında belirlenen yapılaşma alanı
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Etki alanı (hinterland), bir yerleşmenin ekonomik, sosyal, kültürel ve idari faaliyetleri aracılığıyla etkilediği coğrafi alandır.
2. Bu alan idari sınırlarla sınırlı değildir; bir yerleşmenin etkisi sınırlarının çok ötesine geçebilir (A yanlış).
3. Tarihsel yüz ölçümü, imar planı ve doğal afet etki alanı farklı kavramlardır (C, D, E yanlış).
4. Doğru cevap B şıkkıdır.