11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Yaşamın İzinde
Biyografi ve Tezkire
Bir insanın yaşamı, başkalarının kaleminde nasıl bir metne dönüşür? Bu konuda, "Yaşamın İzinde" temasının ikinci okuma metni olan biyografiyi öğretici metin tahlili aşamalarıyla inceleyecek, ardından divan edebiyatı geleneğindeki karşılığı olan tezkireyi karşılaştırma metni olarak okuyacaksın. Biyografinin dil, yapı ve üslup özelliklerini çözümleyebilecek; metindeki nesnel ve öznel ifadeleri, gerçek ile kurguyu ayırt edebilecek; bilgilerin güvenilir olup olmadığını sorgulayabilecek ve iki türü içerik, şekil, dönem, zihniyet, üslup ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.11.3.2.1. Okumaya başlamadan önce okuma amacını belirler; başlık ve görsellerden hareketle biyografinin içeriği, türü ve yazılış amacı hakkında tahminde bulunur.
- TDE.11.3.2.1. Biyografi ve tezkire gibi yaşamı konu alan metinler için uygun okuma yöntem ve stratejisini seçer, seçtiği stratejiyle okumayı sürdürür.
- TDE.11.3.2.2. Metindeki bilgileri ön bilgileriyle ilişkilendirir; bilinmeyen sözcük ve ifadelerin anlamını bağlamdan belirler.
- TDE.11.3.2.2. Metnin konusunu, ana düşüncesini, yardımcı düşüncelerini ve yazarın yazma amacını belirler; neden-sonuç ilişkilerini çıkarır.
- TDE.11.3.2.2. Metindeki öznel ve nesnel ifadeleri, gerçek ile kurguyu ayırt eder; bilgilerin güvenilir olup olmadığını kaynak ve tutarlılık ölçütleriyle değerlendirir.
- TDE.11.3.2.2. Biyografi ile tezkireyi içerik, tür, şekil, dönem, zihniyet, üslup ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırır ve sınıflandırır.
- TDE.11.3.2.3. Biyografideki yapı unsurlarını, dil ve anlatım özelliklerini, dil işlevlerini belirler; yazarın üslup seçiminin nedenlerini ve sonuçlarını açıklar.
- TDE.11.3.2.4. Biyografi ve tezkire hakkında kendi belirlediği ölçütlerle değerlendirme yapar; sanatçının yaşamının edebiyata ve edebiyatın yaşama yansımasını gerekçelendirerek açıklar.
Konu anlatımı
1. Okumadan Önce: Amaç, Başlık ve Tahmin
2. Biyografi Nedir?
3. Biyografinin Yapı, Dil ve Anlatım Özellikleri
4. Nesnellik, Öznellik, Gerçek-Kurgu ve Güvenilirlik
5. Öğretici Metin Tahlili: Bir Biyografi Parçası Üzerinde Uygulama
6. Divan Edebiyatı Geleneğinde Tezkire
7. Bir Tezkire Maddesini Okumak
8. Karşılaştırma: Biyografi, Tezkire ve Otobiyografi
9. Yaşam, Sanat ve Okur: Metinler Arası Bağlantılar
10. Sık Karıştırılanlar ve Kısa Özet
Anahtar terimler
- Biyografi
- Tanınmış bir kişinin yaşamının, eserlerinin ve etkisinin başka bir yazar tarafından, belgelere dayanılarak anlatıldığı öğretici metin (yaşam öyküsü).
- Tezkire
- Divan edebiyatında çoğunlukla şairlerin yaşamını ve şiirlerinden örnekleri bir araya getiren biyografik eser.
- Tercüme-i hâl
- Eski Türkçede biyografi (yaşam öyküsü) karşılığı olarak kullanılan terim.
- Nesnellik
- Kişisel görüş ve duygudan bağımsız, belgeyle ya da gözlemle doğrulanabilir bilgi verme durumu.
- Öznellik
- Yazarın duygu, değer yargısı ve yorumunu yansıtan, herkes için aynı olmayan anlatım özelliği.
- Kurmaca
- Yazarın hayal gücüyle oluşturduğu, gerçekte yaşanmış olması gerekmeyen olay, kişi ve diyaloglardan oluşan anlatı.
- Üslup
- Yazarın söz seçimi, cümle kuruluşu ve anlatım tercihleriyle oluşan kendine özgü söyleyiş biçimi.
- Mukaddime
- Tezkire ve divan edebiyatı eserlerinde hamd, na't, övgü ve yazılış sebebini içeren giriş bölümü.
- Menkıbe
- Kutsal ve erdemli kişilerin olağanüstü yaşamlarını anlatan, gerçekle efsanenin karıştığı hikâye.
- Mahlas
- Divan şairlerinin şiirlerinde kullandığı takma ad.
Örnek soru
Bir kişinin yaşamını anlatan iki metinden biri biyografi, diğeri otobiyografidir.
Aşağıdakilerden hangisi biyografiyi otobiyografiden ayıran temel özelliktir?
- Tanınmış bir kişinin yaşamını konu edinmesi
- Olayların zaman sırasına göre anlatılması
- Yaşamın, kişinin kendisi dışında bir yazar tarafından üçüncü kişi ağzıyla anlatılması
- Öğretici metin türünde yer alması
- Tarih ve yer bilgilerine yer vermesi
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Seçeneklerin çoğu iki tür için de geçerlidir: ikisi de tanınmış bir kişiyi konu alabilir, ikisi de çoğunlukla kronolojik ilerleyebilir, ikisinde de yıl ve yer bilgisi bulunabilir.
2. Asıl ayrım kim anlatıyor sorusundadır: yaşamı başka bir yazar anlatıyorsa metin biyografi, kişi kendi yaşamını yazıyorsa otobiyografidir.
3. Bu yüzden biyografide "o" (üçüncü kişi), otobiyografide "ben" (birinci kişi) anlatımı görülür.
Doğru cevap C'dir. Güçlü çeldirici D'dir: öğretici metin sınıflaması biyografi için geçerli olsa da otobiyografiyi dışarıda bırakan bir ölçüt değildir.