11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Yaşamın İzinde

Cümlenin Ögeleri

Bir romanı okurken sayfalar arasında gezinen şey aslında cümlelerdir; yazar her cümlede kimin ne yaptığını, nerede, ne zaman ve nasıl yaptığını bir düzen içinde sunar. Bu konuda romandan seçilen cümlelerde yüklemi, özneyi, nesneyi, dolaylı tümleci ve zarf tümlecini yükleme sorulan sorularla bulmayı öğreneceksin. Ardından yazarın hangi ögeyi öne aldığına, hangisini sona bıraktığına ya da hiç yazmadığına bakıp bu seçimlerin metne ve üsluba ne kattığını yorumlayacaksın.

Kazanımlar

• TDE.11.3.2.3. Romandan alınan cümlelerde yüklemi bulur; özneyi, nesneyi (belirtili ve belirtisiz), dolaylı tümleci ve zarf tümlecini yükleme sorulan sorularla belirler (TDE2.3.1: metindeki dil ve anlatım özelliklerini belirler).
• TDE.11.3.2.3. Gizli özneyi ve isim soylu yüklemi tanır; hâl ekine bakarak değil, ögenin yüklemi nasıl tamamladığına bakarak karar verir.
• TDE.11.3.2.3. Kurallı ve devrik cümle kuruluşunu ayırt eder; yüklemin yerinin vurguya ve anlatım hızına etkisini açıklar (TDE2.3.2: yazarın üslup seçiminin nedenleri ve sonuçları).
• TDE.11.3.2.3. Zarf tümleci ve öge sayısındaki artışın metne ayrıntı katıp anlatımı yavaşlattığını, kısa cümlelerin ise hızlandırdığını örneklerle gösterir.
• TDE.11.3.2.3. Bir roman paragrafındaki cümle kuruluşlarını karşılaştırarak yazarın üslubuna ve metnin atmosferine katkılarını yorumlar.

Konu anlatımı

1. 1. Neden Cümlenin Ögelerine Bakıyoruz?

2. 2. Yüklem: Cümlenin Kalbi

3. 3. Özne: İşi Yapan, Yargıya Konu Olan

4. 4. Nesne: İşten Etkilenen

5. 5. Dolaylı Tümleç ve Zarf Tümleci

6. 6. Adım Adım Çözümleme ve Çözümlü Örnekler

7. 7. Kurallı ve Devrik Cümle: Dizilişin Üsluba Etkisi

8. 8. Roman Paragrafında Uygulama

9. 9. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları

10. 10. Özet ve Bağlantılar

Anahtar terimler

Öge

Cümleyi oluşturan ve cümlede ayrı bir görev üstlenen sözcük ya da sözcük öbeği.

Yüklem

Cümlede yargıyı (iş, oluş, durum) bildiren temel öge; fiil ya da ek eylem almış isim soylu sözcük olabilir.

Özne

Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da yargıya konu olan öge; yükleme 'Kim? / Ne?' sorusuyla bulunur.

Gizli özne

Cümlede sözcük olarak yazılmayan ama fiildeki kişi ekinden anlaşılan özne.

Nesne

Yüklemin bildirdiği işten doğrudan etkilenen öge; belirtili (Neyi? Kimi?) ve belirtisiz (Ne?) olarak ikiye ayrılır.

Dolaylı tümleç

Yüklemi yer ve yön bakımından tamamlayan, yükleme 'Nereye? Nerede? Nereden? Kime?' sorularıyla bulunan öge.

Zarf tümleci

Yüklemi zaman, durum, miktar, sebep gibi yönlerden tamamlayan, 'Ne zaman? Nasıl? Ne kadar? Niçin?' sorularıyla bulunan öge.

Kurallı cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümle.

Devrik cümle

Yüklemi cümlenin sonunda bulunmayan cümle; eylemi ya da yüklemden önceki ögeyi öne çıkarır.

Üslup

Yazarın dili kullanma biçimi; sözcük, öge dizilişi ve cümle kuruluşu tercihlerinin bütünü.

Örnek soru

Bir roman anlatıcısının "Yaşlı kaptan, fırtınadan sonra limana yavaşça yanaştı." cümlesinde "limana" sözcüğü aşağıdaki ögelerden hangisidir?

1. Özne
2. Belirtili nesne
3. Belirtisiz nesne
4. Dolaylı tümleç
5. Zarf tümleci

Doğru cevap: D

Çözüm

1. Önce yüklem bulunur: yanaştı.
2. Yükleme "Nereye yanaştı?" sorusu sorulur; yanıt "limana"dır. Yönelme hâli (-e) taşır ve yer-yön bildirir.
3. Yer ve yön bildiren öge dolaylı tümleçtir.
4. Zarf tümleci bu cümlede "fırtınadan sonra" (ne zaman) ve "yavaşça" (nasıl) ögeleridir; "limana" bunlardan biri değildir. "Yanaşmak" geçişsiz bir fiil olduğu için cümlede nesne yoktur.

11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: tüm konular