11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Yaşamın İzinde
Roman Kişisiyle Hayalî Mülakat
Bir romanı bitirdiğinde bazı kişiler zihninde kalır: onlara sormak istediğin bir şey, hâlâ anlayamadığın bir kararları vardır. Hayalî mülakat, tam bu merakı bir konuşma performansına çevirir; tahlil ettiğin romandan seçtiğin bir kişiyle, romanın dönemine ve bağlamına uygun bir söyleşi hazırlar ve şunarsın. Bu konuda amacını, hedef kitleni ve süreni seçmeyi, sorularını kurgulamayı, dili ve beden dilini kullanmayı, sunumdan sonra kendini ve paydaşların görüşlerini değerlendirmeyi öğreneceksin.
Kazanımlar
- TDE.11.3.3.1. Konuşmasının amacına (edebî metin oluşturma, ikna etme, bilgilendirme vb.), türüne, süresine ve hedef kitlesine karar vererek yöntem ve strateji belirler; konuşmasındaki engelleri ortadan kaldırır.
- TDE.11.3.3.2. Romandan seçtiği kişinin yaşamındaki izlenimleri ön bilgileriyle ilişkilendirir; hedef kitleyi tahmin ederek konuşmasının giriş, gelişme ve sonuç bölümlerini tasarlar, plan taslağını şunup geri bildirimle son hâline getirir.
- TDE.11.3.3.2. Konuşmasının içeriğini dilin kullanım alanına (özel, mesleki, kamusal, eğitim) göre belirler; görsel ve işitsel ögelere, beden diline, diksiyona karar verir.
- TDE.11.3.3.3. Konuşmasına planına uygun, dikkat çekici bir girişle başlar; soru-cevap akışını düşünceyi geliştirme yollarıyla destekler, bağdaşıklık ögelerini ve konuşmayı başlatma, sürdürme, bitirme ifadelerini kullanır.
- TDE.11.3.3.3. Millî ve manevi değerlere, kültürel unsurlara dikkat eder; toplumsal hassasiyet doğuracak ögelerden (siyaset, din, etnisite vb.) kaçınır, olumlu tutum ve değerleri vurgular.
- TDE.11.3.3.4. Konuşmasını içerik, dil ve anlatım yönünden ve paydaşların görüşlerine göre değerlendirir; yeni hedefler belirler, konuşmasını dijital ortam için yeniden düzenler.
Konu anlatımı
1. Neden Hayalî Mülakat? Yaşamdan Esere, Eserden Konuşmaya
2. Konuşmayı Tasarlamak: Amaç, Hedef Kitle, Süre ve Yöntem
3. Kişiyi Seçmek ve Ön Bilgileri Bağlamak
4. Soru Kurgusu: Mülakatın Kalbi
5. Düşünceyi Geliştirme Yolları ve Ana Düşünce
6. Dil, Üslup ve Toplumsal Hassasiyet
7. Sesin, Bedenin, Mekânın ve Görsel Ögelerin Kullanımı
8. Çözümlü Örnekler
9. Değerlendirme ve Yeni Hedefler
10. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Hayalî mülakat
- Gerçekte olmayan, romandaki ya da tarihteki bir kişiyle onun dönemine ve bağlamına uygun kurgulanan, soru-cevap biçimindeki yaratıcı konuşma.
- Hedef kitle
- Konuşmanın yöneldiği dinleyici topluluğu; yaşı, ilgisi ve ön bilgisi içeriği, sözcük seçimini ve üslubu belirler.
- Açık uçlu soru
- Evet/hayır ile cevaplanamayan, gerekçe, duygu ve örnek isteyen soru; mülakatın derinleşmesini sağlar.
- Kapalı uçlu soru
- Tek sözcük ya da evet/hayır ile cevaplanan soru; sohbeti kısaltır, derinlik katmaz.
- Dönüm noktası
- Kişinin yaşamını ya da bakış açısını değiştiren olay; mülakat sorularının en verimli kaynağıdır.
- Zaman hatası (anakronizm)
- Kurmaca kişiyi yaşamadığı dönemin araç, olay ya da kavramıyla ilişkilendirmek; hayalî mülakatın çerçevesini bozar.
- Ana düşünce
- Mülakatın sonunda dinleyicinin aklında kalması istenen temel ileti; soru kurgusu bu düşünceyi destekler.
- Bağdaşıklık ögeleri
- Soruları ve cevapları birbirine bağlayan zamirler, bağlaçlar, önceki cevaba gönderme ve geçiş ifadeleri.
- Dilin kullanım alanı
- Dilin özel, mesleki, kamusal ve eğitim alanlarından birinde kullanılması; konuşmanın üslubunu ve söz varlığını belirler.
- Toplumsal hassasiyet
- Siyaset, din, etnisite gibi dinleyiciler arasında tartışma ya da incinme doğurabilecek konular; konuşmada bunlardan kaçınılır.
- Özgün konuşmacı kimliği
- Geri bildirimlerle geliştirilen, kişinin kendi üslubunu, güçlü yönlerini ve tutarlı bir tavrını yansıtan konuşma biçimi.
Örnek soru
Edebiyat dersinde "tahlil ettiğin romandan bir kişiyle hayalî mülakat" hazırlama görevi verilmiştir. Aşağıdakilerden hangisi bu görevin temel özelliğidir?
- Romanın olay örgüsünü bölümlere ayırarak baştan sona özetlemek
- Yazarın yaşam öyküsünü doğumundan ölümüne tarih sırasına göre aktarmak
- Romandaki bir kişiyle, romanın bağlamına uygun soru-cevap biçiminde yaratıcı bir konuşma kurgulamak
- Roman hakkında yazılmış eleştirileri sınıfa okuyup bu eleştirileri yorumlamak
- Romandaki bir sahneyi tiyatro oyununa dönüştürüp sınıfta oynamak
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Hayalî mülakatta konuşmanın merkezinde bir romandaki kişi vardır; cevaplar o kişinin romandaki tutumuna sadık kalır.
2. Konuşma soru-cevap biçimindedir ve romanın dönemine ve bağlamına uygun kurgulanır; yaratıcılık ölçütlerden biridir.
3. Bu nedenle doğru cevap C'dir.
4. A ve B özet ve biyografi türlerini tanımlar; D eleştiri, E ise dramatize etme etkinliğidir. En güçlü çeldirici A'dır: Özet olayları sıralar, mülakat ise kişinin gerekçesini ve duygusunu ortaya çıkarır.