11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 3. Ünite: Yaşamın İzinde
Diyaloğu Başka Bir Türe Dönüştürme
Radyo tiyatrosunda her şey sesle anlatılır: konuşmalar, adım sesleri, kapı gıcırtısı, martı çığlıkları. Aynı olayı bir hikâyede ya da bir mektupta anlatmak istediğinde ise sesin yerini kelimeler alır. Bu konuda radyo tiyatrosundan seçtiğin bir diyaloğu bağlamından kopmadan, kişileri kendi özelliklerine uygun konuşturarak başka bir türe dönüştürmeyi öğreneceksin. Yazma sürecini planlamayı, türün kurallarını uygulamayı ve yazını ölçütlerle değerlendirmeyi de kendin yönetebileceksin.
Kazanımlar
- TDE.11.3.4.1. Yazma amacına, hedef kitleye ve türün özelliklerine göre diyaloğu dönüştüreceği türü (hikâye, mektup vb.) seçer; yazma stratejisini belirler ve yazma engellerini aşar.
- TDE.11.3.4.2. Radyo tiyatrosu diyaloğundaki kişilerin özelliklerini, olayın zamanını ve mekânını belirleyerek dönüşüm için içerik ve plan taslağı oluşturur; geri bildirimle taslağı son hâline getirir.
- TDE.11.3.4.3. Konuşmacı etiketi, ses yönergesi ve tonlama notu gibi diyalog ögelerini anlatıcı cümlelerine ve türe özgü ögelere dönüştürür; doğrudan ve dolaylı aktarmayı doğru kullanır.
- TDE.11.3.4.3. Kişileri yaş, meslek ve duygu durumlarına uygun söz varlığıyla konuşturur; bağdaşıklık ögelerini, yazım ve noktalama kurallarını uygular.
- TDE.11.3.4.4. Yazma sürecini ve ürününü içerik, dil ve anlatım ile paydaş görüşleri bakımından değerlendirir; bir sonraki yazısı için hedef belirler.
Konu anlatımı
1. Neden Dönüştürüyoruz? Bağlam ve Amaç
2. Kaynak Metin: Radyo Tiyatrosu Diyaloğunun Özellikleri
3. Hedef Türü Seçmek: Hikâye mi, Mektup mu?
4. Dönüştürmenin Adımları
5. Bağlamdan Kopmamak ve Kişileri Özelliğine Uygun Konuştürmak
6. Doğrudan ve Dolaylı Aktarma: Konuşmaları Yazıya Taşımak
7. Çözümlü Örnekler
8. Bağdaşıklık, Yazım ve Dil Bilgisi Bağlantısı
9. Yazını Değerlendirmek ve Paylaşmak
10. Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Dönüştürme (uyarlama)
- Bir metnin içeriğini, kişilerini ve olayını koruyarak başka bir türün biçimine ve kurallarına taşıma.
- Radyo tiyatrosu
- Yalnızca sesle (konuşma, müzik, ses efekti) oynanan, dinleyicinin zihninde canlanan tiyatro türü.
- Diyalog
- İki ya da daha fazla kişinin karşılıklı konuşması; radyo tiyatrosunda olayı ilerleten ana ögedir.
- Bağlam
- Metnin zamanı, mekânı, kişileri, olayı ve kişiler arası ilişkinin oluşturduğu çerçeve.
- Üslup
- Bir kişinin ya da yazarın kendine özgü söyleyiş biçimi; sözcük seçimi, cümle yapısı ve ton.
- Doğrudan aktarma
- Bir kişinin sözünün olduğu gibi, tırnak içinde ya da diyalog çizgisiyle yazıya aktarılması.
- Dolaylı aktarma
- Bir kişinin sözünün anlatıcının cümlesi içinde, kişi, zaman ve yer göstergeleri değiştirilerek aktarılması.
- Betimleme
- Bir kişi, mekân ya da durumun okurun zihninde canlanmasını sağlayacak biçimde ayrıntılı anlatılması.
- Hitap
- Mektupta alıcıya seslenme biçimi (Sevgili Anneciğim,); hitap sözcüklerinden sonra virgül konur.
- Bağdaşıklık
- Metindeki cümlelerin bağlayıcı, zamir ve geçiş sözleriyle birbirine bağlanarak bütünlük oluşturması.
Örnek soru
Radyo tiyatrosundan seçilen bir diyalog başka bir türe dönüştürülürken öncelikli ölçüt aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?
- Diyaloğun sözcüklerini hiç değiştirmeden aynen kopyalamak
- Bağlamı koruyup kişileri kendi özelliklerine uygun konuşturmak
- Metni kısaltmak için kişi sayısını azaltmak
- Dönüştürülen türde yeni bir olay örgüsü kurmak
- Ses yönergelerini tamamen silerek metni sadeleştirmek
Doğru cevap: B
Çözüm
1. Dönüştürme, içeriği, kişileri ve olayı koruyarak başka bir türün biçimine taşımaktır.
2. Bu yüzden iki temel ölçüt vardır: bağlamdan kopmamak ve kişileri kendi özelliklerine uygun konuşturmak.
3. A seçeneği dönüştürmeyi hiç yapmamaktır; C ve D olayı ve kişileri değiştirir; E ise mekânı kuran ögeyi yok eder.
Doğru cevap B'dir. En güçlü çeldirici A'dır; çünkü kopyalamak kolay görünür, ama metni yeni türe taşımaz.