11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Bir Diyeceğim Var!

Geleneksel Türk Tiyatrosu ve Karagöz

Bir meydanda, bir kahvehanede ya da bir bez perdenin arkasında Türk toplumu yüzyıllarca kendi kendine güldü, kendi kendini eleştirdi. Geleneksel Türk tiyatrosu yazılı bir metne değil, ustadan çırağa aktarılan doğaçlamaya dayanır; en bilinen kolu olan Karagöz ise ışık, perde, deri figür ve tek bir ustanın sesiyle kurulan bir gölge oyunudur. Bu konuda Karagöz oyununun bölümlerini, figürlerini, dil özelliklerini ve yanlış anlaşılma ile söz oyunlarına dayanan mizahını çözümleyecek, bir oyun metnini okuma stratejileriyle tahlil edeceksin.

Kazanımlar

Konu anlatımı

  1. 1. Bağlam: Türk Toplumu Neye, Nerede ve Nasıl Güldü?

  2. 2. Geleneksel Türk Tiyatrosunun Genel Özellikleri ve Türleri

  3. 3. Karagöz'ün Dünyası: Perde, Işık, Tasvir ve Hayalî

  4. 4. Oyunun Dört Bölümü: Mukaddime, Muhavere, Fasıl, Bitiş

  5. 5. Figürler ve Dil Özellikleri: Karagöz ile Hacivat

  6. 6. Mizah Mekânizmaları: Yanlış Anlaşılma ve Söz Oyunları

  7. 7. Metin İncelemesi: Bir Muhavereyi Okuma Rehberiyle Çözümleme

  8. 8. Karagöz ve Toplum: Dönem, Değer ve Türk Dünyası

  9. 9. Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları

Anahtar terimler

Geleneksel Türk tiyatrosu
Yazılı metne değil doğaçlamaya dayanan, usta-çırak yoluyla aktarılan, sahne ve dekoru sınırlı, açık biçimli seyirlik oyunların genel adı (gölge oyunu, orta oyunu, meddah, köy seyirlik oyunları).
Gölge oyunu (Karagöz)
Deriden kesilmiş tasvirlerin arkadan ışıkla beyaz bir perdeye yansıtılmasıyla oynanan, tek ustanın yönettiği geleneksel oyun.
Hayalî
Karagöz oyununu perdede oynatan, tasvirleri hareket ettiren ve tüm kişilerin seslerini çıkaran usta.
Tasvir (figür)
Genellikle deve derisinden kesilip inceltilen, boyanan ve çubukla perdede oynatılan eklemli figür.
Ayna ve şem'a
Ayna, tasvirlerin gölgesinin düştüğü beyaz perdedir. Şem'a (mum), perdenin arkasına konan ışık kaynağıdır.
Mukaddime
Karagöz oyununun giriş bölümü: Hacivat'ın semaî ya da perde gazeliyle perdeye gelmesi ve Karagöz'ü çağırması.
Muhavere
Karagöz ile Hacivat arasındaki karşılıklı konuşma ve atışma bölümü; yanlış anlama ve söz oyunlarının en yoğun görüldüğü yer.
Fasıl
Oyunun asıl hikâyesinin anlatıldığı, yeni tiplerin perdeye geldiği ve oyunun adını aldığı bölüm.
Bitiş
Karagöz ile Hacivat arasındaki kavga ya da ayrılıkla oyunun kapanması; Hayalî'nin seyirciden af dileyip veda etmesi.
Tuluat
Önceden yazılmamış, sahnede o anda üretilen söz; geleneksel Türk tiyatrosunun doğaçlama niteliği.
Tip
Bireysel özelliklerinden çok bir mesleği, toplumsal kesimi ya da konuşma biçimini temsil eden, değişmeyen oyun kişisi.
Mizah
Karagöz'de yanlış anlama, söz oyunu, şive taklidi, abartı, tezat ve hareket güldürüsüyle üretilen güldürü.
Orta oyunu
Canlı oyuncularla meydanda oynanan; Kavuklu ve Pişekâr tipleriyle Karagöz'e benzeyen geleneksel oyun.
Meddah
Tek başına bir hikâyeyi canlandırarak anlatan, kişileri taklitle seslendiren geleneksel anlatıcı-oyuncu.

Örnek soru

Karagöz oyununda deriden yapılmış tasvirleri perdede oynatan, kadın, çocuk, sarhoş ve yabancı gibi bütün kişilerin sesini kendisi çıkaran ustaya ne ad verilir?

  1. Pişekâr
  2. Hayalî (Karagözcü)
  3. Meddah
  4. Kavuklu
  5. Yardak

Doğru cevap: B

Çözüm


1. Karagöz, tasvirlerle oynanan bir gölge oyunudur; bütün tasvirleri tek bir usta hareket ettirir ve konuşturur.
2. Bu ustaya Hayalî (Karagözcü) denir; tasvirlerin kadın, erkek, çocuk ve yabancı seslerini de o taklit eder.
3. Pişekâr ve Kavuklu Orta oyununun tipleridir, Meddah ise perde ve tasvir kullanmayan tek kişilik anlatıcıdır.
Cevap: B. En güçlü çeldirici Yardak'tır: Yardak Hayalî'ye tasvirleri uzatan yardımcıdır, oyunu oynatan kişi değildir.

11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: tüm konular