11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · 1. Ünite: Bir Diyeceğim Var!
Mektup
Bir şeyi yüz yüze söyleyemediğinde ne yaparsın? İnsanlar yüzyıllardır bu soruya mektupla cevap verdi: özlemini, isteğini, itirazını ve sanat anlayışını kâğıda döktü. "Bir Diyeceğim Var!" temasının ikinci okuma metni olan mektubu bu konuda öğretici metin tahlili aşamalarıyla (okuma öncesi, okuma sırası, okuma sonrası) inceleyeceksin. Mektubun yapı unsurlarını, özel, edebî, resmî, iş ve açık mektup türlerini, dil işlevlerini ve üslup farklarını ayırt edecek, bir mektubu amacına ve alıcısına göre kurabileceksin.
Kazanımlar
- TDE.11.1.2.1. Mektup okumadan önce okuma amacını belirler, başlık, hitap ve ilk cümlelerden mektubun türünü ve yazılış amacını tahmin eder; metne uygun okuma stratejisini seçer.
- TDE.11.1.2.2. Mektubun konusunu, ana ve yardımcı düşüncelerini, neden-sonuç ilişkilerini ve yazarın amacını belirler; bağlamdan sözcük anlamı çıkarır, öznel ile nesnel ifadeyi ve gerçek ile kurguyu ayırt eder, metni özetler.
- TDE.11.1.2.3. Mektubun yapı unsurlarını (yer-tarih, hitap, giriş, gelişme, sonuç, kapanış ifadesi, imza), dil ve anlatım özelliklerini ve dil işlevlerini belirler; üslup seçimini mektubun türü, alıcısı ve yazıldığı dönemle ilişkilendirir.
- TDE.11.1.2.2. Özel, edebî, resmî, iş ve açık mektupları içerik, şekil, üslup ve ileti ölçütlerine göre karşılaştırır ve sınıflandırır.
- TDE.11.1.2.4. Okuduğu mektuba yönelik beğeni ve eleştirilerini ölçütlerine dayandırarak açıklar; yazarın amacına ulaşıp ulaşmadığını değerlendirir ve kendi mektubunu amaca ve alıcıya uygun kurar.
Konu anlatımı
Bağlam: Neden Mektup, Neden Şimdi?
Mektubun Kısa Tarihi: Divandan E-postaya
Mektubun Yapı Unsurları
Mektup Türleri ve Karşılaştırma
Öğretici Metin Tahlili Aşamaları: Mektubu Okumak
Dil ve Anlatım Özellikleri, Dil İşlevleri
Çözümlü Örnek: Bir Özel Mektubun Tahlili
Mektup, Dilekçe ve E-posta: Ünitedeki Bağ
Sık Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Mektup
- Uzakta bulunan kişi ya da kurumların haberleşmek, duygu ve düşünce paylaşmak ya da istek bildirmek için yazdıkları metin.
- Hitap
- Mektubun alıcıya seslenen ilk bölümü; türe göre samimi (Sevgili Ağabeyim) ya da resmî (Sayın Yetkili) olur.
- Özel mektup
- Yakın kişiler arasında, duygu ve haber paylaşmak için yazılan, samimi dilli ve gizlilik esasına dayanan mektup.
- Edebî mektup
- Sanat, edebiyat ve düşünce üzerine özenli ve sanatlı bir dille yazılan, yayımlanabilen mektup (örnek: Fuzulî'nin Şikâyetnâme'si).
- Resmî mektup
- Kurumlar arası ya da bireyden kuruma yazılan, kalıplı ve nesnel dilli yazı; bireysel biçimi dilekçedir.
- İş mektubu
- Alım, satım, sipariş ve şikâyet gibi ticari konularda yazılan ciddi ve açık dilli mektup.
- Açık mektup
- Belirli bir kişiye seslenen ama kamuoyunun okuması için yayımlanan mektup.
- Dil işlevi
- Dilin iletişimdeki görevi; mektupta göndergesel, heyecan, alıcıyı harekete geçirme ve şiirsel işlevler öne çıkar.
- Dilekçe
- Bir kuruma yazılı istek ya da başvuru bildiren resmî yazı; alt makamdan üste yazılırken 'arz ederim' kalıbıyla biter.
- Şikâyetnâme
- Fuzulî'nin bürokratik engelleri mizahla eleştirdiği, edebî değer taşıyan mektubu.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi bir özel mektubun bölümlerinin üstten alta doğru sıralanışını doğru verir?
- Hitap – yer ve tarih – gelişme – giriş – imza – sonuç
- İmza – hitap – giriş – gelişme – sonuç – yer ve tarih
- Yer ve tarih – hitap – giriş – gelişme – sonuç – kapanış ifadesi – imza
- Giriş – yer ve tarih – hitap – gelişme – kapanış ifadesi – sonuç – imza
- Hitap – giriş – yer ve tarih – gelişme – imza – sonuç – kapanış ifadesi
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Mektup, yazıldığı yer ve tarihle başlar; bu bilgi genellikle üstte yer alır.
2. Ardından alıcıya seslenen hitap, hâl hatır sorulan giriş, asıl konunun anlatıldığı gelişme ve istek ya da beklentinin bildirildiği sonuç gelir.
3. Mektup, türüne uygun bir kapanış ifadesi ve en sonda imza ile biter.
Doğru sıralama C seçeneğidir. A, D ve E seçeneklerinde hitap ya da giriş yer-tarihten önce gelir; B seçeneğinde imza başa alınmıştır. Oysa imza, mektubun en son bölümüdür.