11. Sınıf Kimya · 2. Ünite: Denge · Asit ve Baz Çözeltilerinde Denge · Çözünürlük Dengesi
Tersinir Tepkimeler ve Dinamik Denge
Kimyasal tepkimeler yalnızca tek yönlü değildir; birçok tepkime geri dönebilir. Tersinir tepkimelerde ürünler tekrar girişenlere dönüşürken ileri ve geri tepkime hızları zamanla eşitlenir ve sistem "dinamik denge" adı verilen kararlı bir duruma ulaşır. Bu konuda tersinir tepkimeleri gözlemsel kanıtlarıyla tanıyacak, fiziksel ve kimyasal denge kavramlarını ayırt edecek, dengenin dinamik doğasını derişim–zaman ve hız–zaman grafikleriyle yorumlayabileceksiniz.
Kazanımlar
- KİM.11.2.1.a Tersinir tepkimelerin oluşumuna kanıt oluşturacak gözlemlenebilir nitelikleri (renk değişimi, çökelek oluşumu/çözünmesi, gaz çıkışı/emilimi) belirler.
- KİM.11.2.1.c Tepkimelerin tersinir olabileceğini deneysel verilere dayalı olarak açıklar.
- KİM.11.2.2.a-c Denge sürecine ilişkin gözleme dayalı önermeler oluşturur, gözleme dayalı olan ve olmayan önermeleri karşılaştırır ve verilerden sonuç çıkarır.
- KİM.11.2.2.ç İleri ve geri tepkime hızlarının eşitliğine dayanarak dengenin dinamik doğasını açıklar.
- KİM.11.2.2.d Derişim–zaman ve hız–zaman grafiklerinden denge durumunu yorumlar.
Konu anlatımı
Tersinir Tepkimeler: Gözlemsel Kanıtlar
Fiziksel ve Kimyasal Denge
Dinamik Dengenin Doğası
Derişim–Zaman ve Hız–Zaman Grafikleri
Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Tersinir tepkime
- Hem ileri hem geri yönde gerçekleşebilen kimyasal tepkime; çift okla (⇌) gösterilir.
- Tersinmez tepkime
- Yalnızca tek yönde ilerleyen ve geri dönüşü pratikte gerçekleşmeyen tepkime; tek okla (→) gösterilir.
- Dinamik denge
- Tersinir bir süreçte ileri ve geri hızların eşitlendiği, makroskobik özelliklerin sabit kaldığı ancak tanecik düzeyinde dönüşümlerin sürdüğü durum.
- Fiziksel denge
- Bir maddenin fiziksel hâl değişiminde (buharlaşma–yoğuşma, çözünme–çökelme) ileri ve geri süreçlerin eşit hızda olduğu denge.
- Kimyasal denge
- Tersinir bir kimyasal tepkimede ileri ve geri tepkime hızlarının eşitlendiği ve girişen ile ürün derişimlerinin sabit kaldığı durum.
- Kapalı sistem
- Çevresiyle madde alışverişi yapmayan sistem; dengenin kurulabilmesi için zorunlu koşuldur.
- İleri tepkime
- Girişenlerin ürünlere dönüştüğü yöndeki tepkime.
- Geri tepkime
- Ürünlerin tekrar girişenlere dönüştüğü yöndeki tepkime.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi tersinir bir tepkimeyi doğru tanımlar?
- Yalnızca ileri yönde ilerleyen ve ürünleri tamamen tüketen tepkime
- Yalnızca katalizör varlığında gerçekleşen tepkime
- Ürünlerin girişenlerden farklı hâlde olduğu tepkime
- Sıcaklık değişimine bağlı olarak yalnızca fiziksel değişim gösteren tepkime
- Hem ileri hem geri yönde gerçekleşebilen ve çift okla (⇌) gösterilen tepkime
Doğru cevap: E
Çözüm
1. Tersinir tepkimeler hem ileri hem geri yönde gerçekleşir; girişenler ürünlere dönüşürken ürünler de girişenlere geri dönüşebilir.
2. Bu nedenle tersinir tepkimeler çift ok ($\rightleftharpoons$) ile gösterilir.
3. Doğru cevap E şıkkıdır.
A şıkkı tersinmez tepkimeyi tanımlar. B şıkkındaki katalizör koşulu tersinirlik ile doğrudan ilgili değildir.