12. Sınıf Biyoloji · 2. Ünite: Gen
Gen, Genetik Kod ve Transkripsiyon
Bir genin içindeki bilgi doğrudan proteine çevrilmez; önce RNA kopyası çıkarılır. Bu kopyalama olayına transkripsiyon, kopyadaki üçlü baz kümelerine ise kodon denir. Kodonların hangi amino asitleri belirlediğini genetik kod gösterir. Bu konuyu bitirdiğinde kalıp ve anlamlı zinciri ayırt edebilir, kalıp zincirden mRNA dizisini yazabilir, kodon tablosunu okuyabilir ve mRNA, tRNA ile rRNA'nın hepsinin DNA'dan transkripsiyonla sentezlendiğini açıklayabilirsin.
Kazanımlar
- BİY.12.2.3.a) Gen, kodon, anlamlı (kodlayan) zincir ve kalıp zincir kavramlarının işlevlerini belirler.
- BİY.12.2.3.a) Transkripsiyonda kalıp zincire tamamlayıcı mRNA dizisini yazar; mRNA, tRNA ve rRNA'nın DNA'dan sentezlendiğini ve görevlerini belirler.
- BİY.12.2.3.b) Genetik kodun özelliklerini (üçlü, çok kodlu, kesintisiz okunan, başlama ve durdurma kodonlu, evrensel) kodon tablosundan yararlanarak ilişkilendirir.
- BİY.12.2.3.b) Gen uzunluğu, mRNA nükleotit sayısı ve polipeptitteki amino asit sayısı arasındaki ilişkiyi hesaplar.
Konu anlatımı
Gen İfadesine Giriş: DNA'dan Ürüne
Gen, Kodon ve Genetik Kod
Kodon Tablosu
Transkripsiyon: Kalıp Zincir ve mRNA
Üç RNA Türü: mRNA, tRNA, rRNA
Hesaplama ve Çözümlü Örnekler
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Gen
- DNA'nın bir polipeptit ya da RNA'nın bilgisini taşıyan bölümü.
- Genetik kod
- mRNA'daki üçlü nükleotit dizilerinin (kodonların) amino asitlerle ilişkisini gösteren sistem.
- Kodon
- mRNA üzerinde bir amino asidi ya da başlama/durdurma sinyalini belirleyen ardışık üç nükleotit.
- Kalıp zincir
- Transkripsiyonda RNA polimerazın okuduğu, mRNA'ya tamamlayıcı DNA zinciri.
- Anlamlı zincir
- Kalıba tamamlayıcı olan, mRNA ile aynı diziye (T yerine U) sahip DNA zinciri.
- Transkripsiyon
- Bir genin kalıp zincirinden RNA'nın sentezlenmesi.
- RNA polimeraz
- Kalıp zincire tamamlayıcı ribonükleotitleri ekleyerek RNA sentezleyen enzim.
- mRNA
- Polipeptidin amino asit dizisinin bilgisini ribozoma taşıyan RNA.
- tRNA
- Amino asitleri ribozoma taşıyan, antikodonlu RNA.
- rRNA
- Ribozomun yapısına katılan RNA.
Örnek soru
Genetik kodla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- Ardışık üç nükleotit, bir amino asidi belirleyen kodonu oluşturur.
- Her kodon dört nükleotitten oluşur.
- Bir kodon birden fazla amino asidi belirler.
- Genetik kod her canlı grubunda tamamen farklıdır.
- Durdurma kodonları birer amino asit belirler.
Doğru cevap: A
Çözüm
1. Kodon, mRNA üzerinde ardışık üç nükleotittir.
2. Bir kodon yalnızca bir amino asidi belirler; fakat bir amino asit birden fazla kodonla belirlenebilir.
3. Genetik kod büyük ölçüde evrenseldir; UAA, UAG ve UGA amino asit belirlemez, sentezi bitirir.
Doğru cevap: A. Diğer seçeneklerin her biri genetik kodun bir özelliğini tersine çevirir.