12. Sınıf Biyoloji · 1. Ünite: Üreme
Genetik Materyalin Organizasyonu: Nükleotit, Gen ve Kromozom
Bir insan hücresinin çekirdeğindeki DNA açılsa yaklaşık iki metre uzunluğunda olur; oysa çekirdeğin çapı birkaç mikrometredir. Bu uzun molekül nükleotitlerden, genlerden ve proteinlerle yapılan düzenli paketlenmeden oluşan bir hiyerarşiyle çekirdeğe sığar. Bu konuyu bitirdiğinde nükleotit, gen, DNA, nükleozom, kromatin, kromatit ve kromozom arasındaki ilişkiyi kurabilir, eşlenmenin bu yapılardaki sayıları nasıl değiştirdiğini hesaplayabilirsin.
Kazanımlar
- BİY.12.1.2.a) Nükleotit, gen, DNA molekülü, nükleozom, kromatin ve kromozom düzeylerini kapsam sırasına göre dizerek genetik materyalin organizasyonunu belirler.
- BİY.12.1.2.a) Eşlenmemiş ve eşlenmiş kromozomda sentromer, kromatit ve DNA molekülü sayılarını verilen kromozom sayısına göre hesaplar.
- BİY.12.1.2.b) Nükleozomun DNA ve histon proteinlerinden oluştuğunu, kromatin ile kromozomun aynı maddenin farklı yoğunluktaki hâlleri olduğunu açıklar.
- BİY.12.1.2.b) Gen ile DNA, kardeş kromatit ile kromozom, kromatin ile kromozom arasındaki ilişkilerden hareketle verilen model ve tablolardaki durumu yorumlar.
Konu anlatımı
Neden Paketlemek Zorunda?
Nükleotitten Gene, Gen'den DNA'ya
DNA'nın Paketlenmesi: Nükleozomdan Kromozoma
Kromozom Yapısı: Sentromer, Kromatit, Kol, Telomer
Sayı İlişkileri: Eşlenme Neyi Değiştirir?
Sık Yapılan Hatalar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Nükleotit
- DNA'nın yapı birimi; fosfat, deoksiriboz şekeri ve azotlu organik bazdan oluşur.
- Gen
- DNA molekülünün bir polipeptit ya da RNA'nın bilgisini taşıyan bölümü.
- Histon
- Ökaryotlarda DNA'nın etrafına sarıldığı, nükleozomun çekirdeğini oluşturan proteinler.
- Nükleozom
- Histon çekirdeği ile etrafına sarılı DNA'dan oluşan temel paketlenme birimi.
- Kromatin
- Çekirdekte DNA ve proteinlerden oluşan, interfazda gevşek hâlde bulunan iplik ağı.
- Kromozom
- Hücre bölünmesi sırasında kromatinin sıkı sarılmasıyla oluşan, belirgin yapı.
- Kromatit
- Eşlenmiş kromozomun tek bir DNA molekülü içeren yarısı.
- Kardeş kromatit
- Aynı kromozomun, eşlenmeyle oluşan ve sentromerle bağlı özdeş iki kromatidi.
- Sentromer
- Kardeş kromatitleri birbirine bağlayan, iğ ipliklerinin tutunduğu bölge.
- Telomer
- Kromozomun uç bölgesi; uçları korur.
Örnek soru
Aşağıdakilerden hangisi, yapıları kapsamı dar olandan geniş olana doğru doğru sıralamaktadır?
- Gen → nükleotit → DNA molekülü → kromozom
- Nükleotit → DNA molekülü → gen → kromozom
- Nükleotit → gen → DNA molekülü → kromozom
- Kromozom → DNA molekülü → gen → nükleotit
- Gen → nükleotit → kromozom → DNA molekülü
Doğru cevap: C
Çözüm
1. Nükleotit, DNA'nın yapı birimidir (fosfat + deoksiriboz + azotlu baz).
2. Gen, ardışık nükleotitlerden oluşan ve bir ürünün bilgisini taşıyan DNA bölümüdür; nükleotitten büyüktür.
3. DNA molekülü yüzlerce binlerce geni içerir; kromozom ise DNA molekülünün proteinlerle paketlenmiş hâlidir.
Doğru sıra: nükleotit → gen → DNA molekülü → kromozom. Diğer seçeneklerde gen ile nükleotit ya da DNA ile kromozom yer değiştirmiştir.