12. Sınıf Coğrafya · 3. Ünite: Doğal Sistemler ve Süreçler
Toprak Oluşumunu Etkileyen Faktörler
Toprak, yeryüzünün ince ama yaşam için vazgeçilmez bir katmanidir. Ana kayanin binlerce yılda iklim, canlilar, topoğrafya ve zamanın etkisiyle ayrismasından oluşur. Bu derste toprak oluşumunu yönlendiren bes temel faktörü, toprak profilindeki horizon yapısını ve farklı kosullarda ortaya çıkan toprak türlerini inceleyeceksin.
Kazanımlar
- COĞ.12.3.1. Toprak oluşumunu etkileyen bes temel faktörü (ana kaya, iklim, topoğrafya, canlilar, zaman) açıklar ve her birinin toprak özelliklerine etkisini değerlendirir
- COĞ.12.3.1. Toprak profilindeki ana horizonlari (O, A, B, C, R) tanımlayarak her birinin oluşum sürecini ilişkilendirir
- COĞ.12.3.1. Farklı iklim ve topoğrafya koşullarında oluşan toprak türlerini karşılaştırır
- COĞ.12.3.1. Toprak oluşumunun çok uzun süreli bir doğal süreç olduğunu kavrayarak toprak koruma bilinci geliştirir
Konu anlatımı
Toprak Nedir ve Neden Önemlidir?
Ana Kaya (Litolojik Faktör)
İklim Faktörü
Topoğrafya (Rolyef) Faktörü
Canlılar (Biyotik Faktör)
Zaman Faktörü
Toprak Profili ve Horizonlar
Sik Karıştırılanlar ve Kavram Yanılgıları
Anahtar terimler
- Pedojenez
- Toprak oluşumu süreci; ana kayanin fiziksel, kimyasal ve biyolojik ayrisma ile toprak haline dönüşmesi.
- Ana kaya
- Toprağın üzerinde geliştiği, toprak oluşumunun ham maddesini sağlayan kayac veya gevset törtül materyal.
- Horizon
- Toprak profilindeki farklı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip yatay katmanlardan her biri (O, A, B, C, R).
- Humus
- Bitki ve hayvan kalintillarının ayrışmasıyla oluşan koyu renkli organik madde; toprağın verimliliğini artırır.
- Eluviasyon (yıkama)
- Yağış suyunun ust toprak katmanindan mineral ve organik maddeleri aşağıya taşıma süreci.
- Iluviasyon (birikim)
- Ust katmanlardan yikanan maddelerin alt katmanlarda (özellikle B horizonunda) birikmesi.
- Laterit
- Tropikal bölgelerde yoğun kimyasal ayrisma sonucu oluşan, demir ve alüminyum oksit bakımından zengin kirmizi toprak.
- Cernozyom
- Step ikliminde otsu bitkilerin yoğun kok faaliyeti sonucu oluşan, humus bakımından zengin kara toprak.
- Toprak profili
- Toprak yüzeyinden ana kayaya kadar uzanan dikey kesit; horizonların tamamını içerir.
Örnek soru
Toprak bilimci Hans Jenny'nin toprak oluşumu denkleminde yer alan bes temel faktör aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?
- Ana kaya, iklim, topoğrafya, su döngüsü, insan faaliyetleri
- Kayac türü, sıcaklık, yağış, bitki örtüsü, erozyon
- Ana kaya, iklim, topoğrafya, canlilar, zaman
- Mineral bilesin, buharlaşma, eğim, humus, buzul dönemi
- Fiziksel ayrisma, kimyasal ayrisma, biyolojik ayrisma, yıkama, birikim
Doğru cevap: C
Çözüm
Hans Jenny'nin 1941 yılında ortaya koyduğu toprak oluşumu denklemi: Toprak = f (Ana kaya, İklim, Topoğrafya, Canlılar, Zaman) biçimindedir. Bu bes faktör birlikte toprağın özelliklerini belirler. Diğer seçeneklerdeki unsurlar (su döngüsü, erozyon, buharlaşma gibi) bu bes faktörün alt süreçleridir veya sonuçlarıdır, ancak ana faktör olarak sınıflandırılmaz. A şıkkında "insan faaliyetleri" ayri bir faktör olarak kabul edilmez; canlilar faktörünün içindedir.